27.10.06

Άρθρο του Β. Κρεμμυδά στην εφημερίδα ΤΑ ΝΕΑ, της 7ης Οκτωβρίου, για τα βιβλία της Ιστορίας δημοτικού και γυμνασίου

Ακτινογραφία στα πιο πολυσυζητημένα νέα βιβλία Ιστορίας του Δημοτικού και του Γυμνασίου
Όταν εξαφανίστηκε η... Γαλλική Επανάσταση


ΕΙΝΑΙ ΓΕΓΟΝΟΣ ΟΤΙ ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΜΑΣ ΠΡΟΙΚΙΣΤΗΚΑΝ ΜΕ ΝΕΑ ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ. ΑΥΤΟ ΟΜΩΣ ΔΕΝ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΑΠΑΡΑΙΤΗΤΑ ΟΤΙ Η ΣΧΟΛΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ ΜΑΣ ΜΠΗΚΕ ΣΕ ΚΑΛΟ ΔΡΟΜΟ. ΟΤΑΝ Π.Χ. ΑΠΟΥΣΙΑΖΕΙ Η ΓΑΛΛΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΗΣ Β' ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ, ΟΤΑΝ ΤΑ ΓΕΓΟΝΟΤΑ ΑΠΟΣΤΕΙΡΩΝΟΝΤΑΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΟΥΣΙΑ ΤΟΥΣ, ΟΤΑΝ ΤΙΠΟΤΑ ΝΕΟ ΔΕΝ ΠΡΟΒΑΛΛΕΤΑΙ ΩΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΑΙΤΗΜΑ, ΤΟΤΕ ΠΗΓΑΙΝΟΥΜΕ ΠΙΣΩ. ΕΥΤΥΧΩΣ ΤΟΥΛΑΧΙΣΤΟΝ ΠΟΥ ΠΟΥΘΕΝΑ ΔΕΝ ΠΡΟΒΑΛΛΕΤΑΙ ΩΣ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΣ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ...

Διαβάζω από καιρό στις εφημερίδες σελίδες επί σελίδων για την καταιγιστική εμφάνιση νέων σχολικών βιβλίων· μάλιστα, βιβλία θρησκευτικών και ιστορίας έχουν προκαλέσει την αντίδραση της επίσημης Εκκλησίας γιατί, ως προς τα βιβλία ιστορίας, υποβαθμίζεται ο ρόλος της Εκκλησίας στην Επανάσταση του 1821. Επιμένει η Εκκλησία για ρόλο της στην Επανάσταση, ενώ επανειλημμένα έχει λάβει επιστημονική απάντηση ότι αυτός ήταν ασήμαντος.

Σ' αυτά που διαβάζω λοιπόν στις εφημερίδες διακρίνω μια ικανοποίηση για διάφορους λόγους. Μερικοί απ' αυτούς ονοματίζονται κιόλας: στην εικόνα με την Άλωση της Πόλης δεν εικονίζεται πια ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος, αλλά ο Μωάμεθ ο Πορθητής, ο νικητής και όχι ο νικημένος. Επίσης, ότι, αντί για Βυζαντινή, λέγεται Μεσαιωνική αυτή η περίοδος - και αυτό προκάλεσε αντίδραση της Εκκλησίας - κ.ά. Κάτι «νέο» όμως, είτε για ολόκληρο βιβλίο πρόκειται, είτε για διαφορετικές ονομασίες περιόδων και εικονογραφήσεις, όταν είναι σωστές - στην περίπτωσή μας είναι -, αρκεί για να ενθουσιαστούμε και να ανακουφιστούμε ότι η σχολική ιστορική παιδεία μας βρίσκεται πλέον σε καλό δρόμο; Θέλω να τα συζητήσουμε όλα αυτά, αρχίζοντας από το βιβλίο για τη Β' τάξη του Γυμνασίου «Μεσαιωνική και νεότερη ιστορία», των Ιωάννη Δημητρούκα και Θουκυδίδη Ιωάννου. Και πρέπει να δηλώσω εξ αρχής ότι στις παρατηρήσεις μου δεν μπορεί να μην είμαι επηρεασμένος από δύο παλαιές μου ιδιότητες, του δασκάλου της Μέσης Εκπαίδευσης και του συγγραφέα και επίσημου και ανεπίσημων σχολικών βιβλίων· θα κυριαρχήσει εντούτοις ο λόγος του Ιστορικού· γι' αυτό, από το βιβλίο αυτό θα επιχειρήσω να κρίνω μόνον τη «νεότερη ιστορία» - για τη μεσαιωνική δεν είμαι αρμόδιος.

Σε 133 σελίδες

Στο βιβλίο αυτό η ιστορική ύλη των δύο αυτών περιόδων, δηλαδή ο ανατολικός μεσαίωνας (Βυζάντιο και ολίγο Ισλάμ), ο δυτικός μεσαίωνας, η Ευρώπη κατά τους νεότερους χρόνους και ο ελληνισμός κατά τους νεότερους χρόνους εξετάζονται σε 133 σελίδες, χωρίς τους πίνακες περιεχομένων και χρονολογικούς και χωρίς το γλωσσάρι. Μόνον από τα περιεχόμενα και από τους τίτλους των τελευταίων κεφαλαίων αντιλαμβανόμαστε ότι πρόκειται για περίοδο από την μεταφορά της πρωτεύουσας του Ρωμαϊκού κράτους στην Κωνσταντινούπολη έως και το τέλος του 18ου αιώνα, δηλαδή για ιστορία 15 αιώνων.

Σε αυτές τις συνολικά 133 σελίδες περισσότερο από τον μισό χώρο καταλαμβάνουν οι εικόνες, τα παραθέματα, τα βοηθητικά πρωτότυπα κείμενα δηλαδή, οι ερωτήσεις για τους μαθητές και κάτι γραφικές παραστάσεις - για όλα αυτά θα μιλήσουμε αναλυτικά πιο κάτω. Κάπου 60-65 σελίδες, δηλαδή, αφήγηση για 15 αιώνες ιστορίας! Υπάρχουν χειρότερα: «Η Ευρώπη κατά τους νεότερους χρόνους (15ος-18ος αι.)», όπου και η Τουρκοκρατία, δηλαδή το «κεφάλαιο έβδομο», καταλαμβάνει 32 σελίδες, δηλαδή περίπου 15 για την αφήγηση, ενώ για το υποκεφάλαιο «Ο ελληνισμός υπό βενετική και οθωμανική κυριαρχία» διατίθενται 6(!) σελίδες του βιβλίου, κάτι που σημαίνει ότι αυτοί οι τέσσερις αιώνες ιστορίας του ελληνισμού περιγράφονται σε κάτι περισσότερο από τρεις (αριθμητικώς: 3!) σελίδες.

Αναλογίες

Τα νέα ή «νέα» σχολικά βιβλία υπακούουν σε αυστηρές προδιαγραφές για τις αναλογίες και την ποσοτική σχέση λόγου - εικόνας - παραθέματος - διαγράμματος, σύμφωνα με την ηλικία του μαθητή. Όσο μεγαλύτερος είναι ο μαθητής, τόσο πιο περιορισμένη είναι η εικονογράφηση· γι' αυτό ο χώρος που προορίζεται για την ιστορική αφήγηση στο βιβλίο της Στ' Δημοτικού είναι ακόμη πιο περιορισμένος από αυτόν για το βιβλίο της Β' Γυμνασίου. Σ' αυτό δεν μπορεί κανείς να αποδώσει ευθύνη στους συγγραφείς. Αν οι συγγραφείς έχουν κάποια ευθύνη είναι γιατί δέχονται να συμμετάσχουν στη συγγραφή σχολικών βιβλίων με τέτοιους όρους - αυτό όμως είναι ένα άλλο ζήτημα που θα το συζητήσω ίσως μια άλλη φορά. Για την ώρα, πρέπει να προχωρήσω στις παρατηρήσεις μου πρώτα για το βιβλίο της Β' Γυμνασίου, αφού παρατηρήσω ότι στα δύο βιβλία που παρουσιάζω εδώ ο συνολικός αριθμός των σελίδων είναι ο ίδιος, σχεδόν ακριβώς, μολονότι στο ένα περιλαμβάνεται ιστορική ύλη 15 αιώνων και στο άλλο 5.

Στο τηλεγραφικό, όπως όλα, εισαγωγικό σημείωμα - σύνοψη των περιεχομένων του έβδομου κεφαλαίου που με απασχολεί εδώ διαβάζουμε ότι «κορύφωση του κινήματος του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού» είναι η Γαλλική Επανάσταση (1789)· και όπως είπαμε, η ύλη που εξετάζει το βιβλίο τελειώνει μαζί με τον 18ο αιώνα. Επίσης, στο χρονολόγιο με τα σημαντικότερα γεγονότα, ως τελευταίο τέτοιο αναγράφεται η Γαλλική Επανάσταση. Και στη σελ. 125 λέγεται ότι το «κίνημα του Διαφωτισμού κορυφώνεται προς το τέλος του αιώνα με τη Γαλλική Επανάσταση (1789)». Εν τούτοις, το γεγονός Γαλλική Επανάσταση δεν εξετάζεται πουθενά, ούτε με λόγο, ούτε με εικόνα, με τίποτα. Τι συνέβη άραγε; Αυτό το κοσμοϊστορικό γεγονός το ξέχασαν οι συγγραφείς; Και αν ναι, την έλλειψη δεν την πρόσεξε η επιτροπή κρίσεως ή κάποιος άλλος;

Υπάρχει και άλλο: στο χρονολόγιο αναφέρεται η Συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή (1774), στο κείμενο πουθενά! Γιατί άραγε; Μήπως αρκεί η αναφορά στο χρονολόγιο;

Αυτή ακριβώς είναι η λογική της διαδοχής των γεγονότων και των εξελίξεων σε όλη την εξεταζόμενη ύλη. Λέγεται, για παράδειγμα, ότι την εποχή της Αναγέννησης (σ. 113) «Ο άνθρωπος διευρύνει το πλαίσιο σκέψης και δράσης του και διαμορφώνει μια διαφορετική αντίληψη για τον κόσμο. Αυτή η νέα οπτική δεν στηρίζεται πλέον στη δύναμη της παράδοσης, όπου κυριαρχούν η συνεχής μέριμνα για τη σωτηρία της ψυχής, η αποχή από τις χαρές της ζωής και η ιδέα της ματαιότητας, αλλά στην κριτική σκέψη, στην εξέλιξη, στις επιστήμες και στην ιδέα της προόδου». Έτσι, ξεκάρφωτα! Πώς έγινε άραγε αυτή η ανατροπή; Γιατί για ανατροπή πρόκειται· έτσι τους ήρθε των ανθρώπων να πάψουν να στηρίζονται στο ένα και να αρχίσουν να στηρίζονται στο άλλο;

Εκκλησία

Και ενώ για την ουσία της Αναγέννησης λέγονται αυτά, στις δυνάμεις επιβίωσης του Ελληνισμού αφιερώνεται πολύς, συγκριτικά, χώρος στα προνόμια της Εκκλησίας και στις Κοινότητες, οι οποίες αναγορεύονται σε «πόλο εθνικής συσπείρωσης και εστία καλλιέργειας δημοκρατικού πνεύματος» (σ. 135)!! Ασύνδετα τα γεγονότα μεταξύ τους, αναλογίες ασύμβατες με τις ιστορικές πραγματικότητες, αποστείρωση των γεγονότων από την ουσία τους, αποκλειστικά τεχνοτροπική ερμηνεία των εικόνων, τίποτε νέο δεν εξηγείται ως κοινωνικό αίτημα, λάθη και πολλά άλλα τέτοια είναι τα χαρακτηριστικά αυτού του βιβλίου. Και μολονότι ο διαθέσιμος χώρος δεν μου επιτρέπει να μιλήσω αναλυτικά για όλα αυτά, μπορώ να πω ότι πρόκειται για ένα δείγμα σχολικού βιβλίου που μας πηγαίνει πίσω. Και δεν μίλησα καθόλου για τα απίστευτα τυπογραφικά λάθη, κυρίως στο βιβλίο του δασκάλου.

«Μετέτρεψαν τις νέες χώρες σε αποικίες...»

Η Γαλλική Επανάσταση, η Συνθήκη του Κιουτσούκ Καϊναρτζή και πολλά άλλα μπορούν, φαίνεται, να λείπουν από ένα σχολικό βιβλίο· δεν μπορεί όμως να λείψει, όσο σύντομη και αν είναι η αναφορά στα γεγονότα, η Συνθήκη της Τορντεζίλας (1494), με την οποία, λέει, Ισπανοί και Πορτογάλοι «αφού μετέτρεψαν τις νέες χώρες σε αποικίες τις μοίρασαν μεταξύ τους»! Αυτό το συνταρακτικό, άγνωστο σε μένα, το ομολογώ, γεγονός δεν αναγράφεται στο χρονολόγιο. Έχω να κάνω μια αφελή ερώτηση: το 1494 υπήρχαν αποικίες για να τις μοιράσουν τα δύο βασίλεια;

Ας μείνουμε λίγο ακόμη στο ζήτημα ανακαλύψεις - αποικίες. Στην αρχή του κεφαλαίου που εξετάζουμε και προκειμένου για τα αίτια των εξερευνήσεων διαβάζουμε (σ. 110): «Τα οικονομικά κίνητρα, ωστόσο, δεν ήταν τα μοναδικά. Υπήρχαν και άλλα, όπως πολιτικά, θρησκευτικά και επιστημονικά». Ωραία, όλα στην ίδια σειρά, χωρίς να εξηγείται γιατί, ας πούμε, ήταν και πολιτικά. Είπαμε, λοιπόν, τα κίνητρα ήταν ένα, δύο κ.λπ. Στο βιβλίο όμως του καθηγητή, των ίδιων συγγραφέων βέβαια, δίδεται εντολή ή συμβουλή στον καθηγητή (σ. 127): «Να τονισθεί ότι οι Ανακαλύψεις είχαν (sic) πρωτίστως οικονομικά κίνητρα, γεγονός που καθόρισε τις ενέργειες των Πορτογάλων και των Ισπανών». Γιατί αυτό δεν λέγεται έτσι καθαρά στο βιβλίο του μαθητή; Είναι επιβλαβές;

ΩΡΑΙΟΣ, ΜΕΣΤΟΣ ΚΑΙ ΑΠΛΟΣ ΛΟΓΟΣ

Πηγαίνοντας στο βιβλίο «Ιστορία Στ' Δημοτικού, στα νεότερα και σύγχρονα χρόνια» των Μαρίας Ρεπούση, Χαρίκλειας Ανδρεάδου, Αριστείδη Πουταχίδη και Αρμόδιου Τσίβα, θα μπορούσα να πω: αντιστρέψτε την εικόνα που έχετε από όσα έγραψα για το βιβλίο της Β' Γυμνασίου και θα έχετε την εικόνα αυτού του βιβλίου· και να ξεμπερδεύω, κλείνοντας εδώ το σημείωμά μου.

Το πρώτο που κάνει εντύπωση σε αυτό το βιβλίο είναι η ορθή ενσωμάτωση της εικόνας στην ιστορική ύλη και η επιμονή των συγγραφέων να την αναδείξουν σε ιστορική πηγή· να την τοποθετήσουν δηλαδή στον ιστορικό χρόνο και χώρο. Και αμέσως μετά προσέχει κανείς την πρόκληση: κάκιστη εκτύπωση της εικόνας - στο βιβλίο της Β' Γυμνασίου το κακό είναι κάπως μικρότερο. Και έχω μια απορία: αγόρασα αυτό το βιβλίο προς ευρώ 1,60· προφανώς, για να μην επιβαρυνθούν τα παιδιά των ιδιωτικών σχολείων, στα οποία τα βιβλία δεν διανέμονται δωρεάν! Αν η τιμή ήταν διπλάσια, δεν θα συγκεντρωνόταν ένα σημαντικό ποσό για τη βελτίωση της ποιότητας των βιβλίων;

Θέλω να αντιγράψω εδώ ένα μικρό κομμάτι από το βιβλίο της Στ' Δημοτικού για να δούμε πόσο καίρια διατυπώνεται το κοινωνικό αίτημα που οδήγησε στη Γαλλική Επανάσταση του 1789 (σ. 8): «Οι φιλόσοφοι του Διαφωτισμού... στη θέση του θρησκευτικού φανατισμού, των προλήψεων και των δεισιδαιμονιών, που επικρατούν στη δυτική Ευρώπη, προτείνουν την ανεξιθρησκεία και τον ορθό λόγο. Εναντιώνονται στην απολυταρχία και υποστηρίζουν τα δικαιώματα του ανθρώπου και του πολίτη. Θέλουν να καταργήσουν τη δουλεία και υπερασπίζονται την ισότητα μεταξύ των ανθρώπων. Πιστεύουν στην πρόοδο της ανθρωπότητας και έχουν εμπιστοσύνη στον άνθρωπο και στη σκέψη του. Θαυμάζουν την επιστήμη και υποστηρίζουν τα γράμματα». Ωραίος, μεστός και απλός λόγος.

Η οργάνωση της ύλης είναι αξιοπρόσεκτη και ενδιαφέρουσα: στην αριστερή σελίδα παρουσιάζεται το εξεταζόμενο θέμα, στο ίδιο με το παραπάνω επίπεδο, με μια εικόνα, το γλωσσάρι και ένα γράφημα με τον χρόνο της εξέλιξής του· η δεξιά ονομάζεται «μαθητεία στην ιστορία» και περιλαμβάνει όλων των ειδών τις πηγές: σπουδή με συνεργασία μαθητή και δασκάλου. Δεν θέλω να πω περισσότερα: πρόκειται για δείγμα σχολικού βιβλίου αντάξιο της σημασίας της Ιστορίας και της Εκπαίδευσης.

Ούτε κρυφό σχολειό ούτε Αγία Λαύρα

Ο Αρχιεπίσκοπος τα έβαλε, το είπαμε, επανειλημμένα με τα δύο βιβλία που κρίνονται εδώ, επειδή, λέει, δεν γίνεται σ' αυτά καμία αναφορά στον ρόλο της Εκκλησίας στην Επανάσταση του 1821 και ότι αποσιωπάται η σημαντική προσφορά της Εκκλησίας στην Ιστορία του τόπου· προφανώς, δεν έχει διαβάσει τα βιβλία, γιατί στο βιβλίο της Β' Γυμνασίου δεν γίνεται λόγος για το 1821, επειδή δεν συμπεριλαμβάνεται στην ύλη του. Το βιβλίο της Στ' Δημοτικού μιλάει για τους Π.Π. Γερμανό, Αθ. Διάκο κ.λπ. · έχει μάλιστα και εικόνα τους. Χαίρομαι που από όσο καταλαβαίνω ο Μακαριώτατος δεν διεκδικεί πια Κρυφό Σχολειό - πείστηκε, ίσως, ότι δεν υπήρξε· πρέπει τώρα να πάψει να διεκδικεί την ύψωση του λαβάρου της Επανάστασης στην Αγία Λαύρα, γιατί ούτε αυτό το γεγονός υπήρξε. Αντίθετα, ο κ. Χριστόδουλος πρέπει να ευχαριστήσει όλους τους συγγραφείς σχολικών βιβλίων που δεν γράφουν ότι η επίσημη Εκκλησία ήταν αντίθετη στην Επανάσταση· και όσοι, ελάχιστοι, ανώτεροι κληρικοί έλαβαν μέρος και έπαιξαν σημαντικό ρόλο ανήκουν στην κατηγορία αυτών που ο Πατριάρχης απειλούσε ότι θα αφορίσει.

Ο Βασίλης Κρεμμυδάς είναι ομότιμος καθηγητής Οικονομικής Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών.

ΤΑ ΝΕΑ , 07/10/2006 , Σελ.: P04

Κωδικός άρθρου: A18659P041

Δεν υπάρχουν σχόλια:



Για κάτι άλλο εκτός από λόγια και ατέρμονες συζητήσεις στον ιστοχώρο μου

"Ελληνικός Πολιτισμός"

Κάθε συνεργασία είναι καλοδεχούμενη!