8.1.07

Α' Γυμνασίου, Νεοελληνική Γλώσσα, 3η ενότητα ή με μια λέξη ΧΑΟΣ

Το μακρύ ταξίδι της 3ης ενότητας.

Προετοιμάζοντας την 3η ενότητα, δεν μπορούσα να φανταστώ σε τι μεγάλο ταξίδι πρόκειται να μπλέξω. Ήδη από το καλοκαίρι που μελετούσα το νέο βιβλίο ήταν προφανές ότι με τη διδασκαλία της συγκεκριμένης ενότητας δε θα κατέληγα πουθενά, αλλά η πράξη απέχει πάρα πολύ από τη θεωρία.

Ίσως να αποτελεί άλλη μια παγκόσμια πρωτιά η ταυτόχρονη μελέτη σε μία ενότητα, που πρόκειται να διδαχθεί σε 8 ώρες, της περιγραφής, της αφήγησης, της περίληψης, της επιχειρηματολογίας και του πολυτροπικού κειμένου. Κι αν τα τέσσερα πρώτα προβλέπονταν από το «διαθεματικό ενιαίο πλαίσιο προγράμματος σπουδών της ελληνικής γλώσσας στο γυμνάσιο» το πέμπτο προστέθηκε από τους συγγραφείς του βιβλίου και φυσικά έγινε αποδεκτό από το παιδαγωγικό ινστιτούτο. Επειδή ήταν αυτονόητο πως η διδασκαλία των παραπάνω κειμενικών ειδών δε θα μπορούσε να ολοκληρωθεί σε μια ενότητα, γι’ αυτό και συνεχίζεται και στις επόμενες ενότητες. Έτσι, την περιγραφή θα έπρεπε να τη συναντήσουμε στην 4η και στην 7η ενότητα και την αφήγηση στην 5η και στην 8η, σύμφωνα με τις οδηγίες του διαθεματικού. Βεβαίως, κατά κάποιο ανεξήγητο λόγο στην 4η ενότητα, την ενότητα των ουσιαστικών και των επιθέτων δε γίνεται καθόλου λόγος για την περιγραφή. Υπάρχουν μόνο δύο ασκήσεις στις Δραστηριότητες Παραγωγής Λόγου και τίποτα άλλο. Για την επιχειρηματολογία, τέλος, και την περίληψη δε γίνεται λόγος στην Α’ τάξη, αλλά στη Β’ και στη Γ’ (!). Προκύπτει, εύλογα, το ερώτημα: Αφού η περιγραφή και η αφήγηση θα διδαχτούν και στις επόμενες ενότητες, ενώ η επιχειρηματολογία και η περίληψη θα διδαχτούν στη Β’ και Γ’ Γυμνασίου, ποιος είναι ο λόγος ύπαρξης της 3ης ενότητας; Τι εξυπηρετεί; Τι θα κερδίσουν οι μαθητές από τη μελέτη της; Σε τι θα τους βοηθήσει;

Η μόνη απάντηση που μπορεί να δώσει κάποιος είναι ότι οι μαθητές θα γνωρίσουν για πρώτη φορά τα παραπάνω κειμενικά είδη. Προφανής, μάλλον, η απάντηση, μόνο που δεν είναι σωστή· γιατί ήδη από την Στ’ δημοτικού έχουν γνωρίσει τα παραπάνω είδη κι έχουν εξασκηθεί στην παραγωγή τους. Συνεπώς η απορία παραμένει ως έχει κι όποιος βρει τη λύση της κερδίζει δωρεάν το λυσάρι της γλώσσας, του ομώνυμου με το σχολικό βιβλίο εκδοτικού οίκου.

Ας προχωρήσουμε, όμως, παρακάτω κι ας δούμε τα περιγραφικά κείμενα του βιβλίου, τα οποία είναι τέσσερα: το 1ο, το 4ο, το 5ο και το 6ο. Το 1ο, «Ας γνωρίσουμε τη Σαλαμίνα», είναι παρμένο από το περιοδικό «Γεωτρόπιο», ενώ το 4ο, «Πάνω από τη Μυτιλήνη», είναι του Ουράνη. Και τα δύο κείμενα ανήκουν στην ίδια κατηγορία, δηλαδή περιγραφή τοπίου και μάλιστα εν κινήσει. Το 5ο κείμενο, «Ελάτε να δούμε από κοντά τον μπούφο» είναι παρμένο από το περιοδικό «Ερευνητές», έχει εγκυκλοπαιδικό ύφος και περιγράφει το πουλί μπούφος. Τέλος, η έκπληξη, το 6ο κείμενο δεν είναι περιγραφικό. Απλώς αναφέρεται σ’ ένα ψηφιδωτό. Τώρα, γιατί το έβαλαν οι συγγραφείς είναι γνωστό μόνο στους ίδιους. Δε γίνεται να αποφύγω τη σύγκριση με το παλιότερο βιβλίο και τα προσεγμένα κείμενα ειδικά το κείμενο του Καζαντζάκη για το Μιστρά, με το χωρισμό σε ζώνες, ήταν από τις καλύτερες στιγμές του βιβλίου.

Διαβάζοντας το βιβλίο του καθηγητή στην 46η σελίδα πληροφορούμαστε ότι: με τα κείμενα και τις εργασίες-δραστηριότητες της ενότητας αυτής επιδιώκεται να έχουν οι μαθητές μια πρώτη επαφή με περιγραφικά και αφηγηματικά κείμενα… Επειδή η περιγραφή και η αφήγηση θα διδαχθούν αναλυτικότερα σε επόμενες ενότητες … είναι σημαντικό η διδασκαλία της ενότητας αυτής να επικεντρωθεί στην αναγνώριση των βασικών χαρακτηριστικών του περιγραφικού αφηγηματικού λόγου. Ο εστί μεθερμηνευόμενον ότι οι μαθητές θα μάθουν πως το κυρίαρχο στοιχείο της περιγραφής είναι το ουσιαστικό, το επίθετο και οι παροντικοί χρόνοι, ενώ για την αφήγηση οι παρελθοντικοί;

Στην 47η σελίδα του βιβλίου του καθηγητή παρατίθενται τα χαρακτηριστικά των περιγραφικών κειμένων, η δομή μιας περιγραφής τοπίου και τα χαρακτηριστικά της γλώσσας της περιγραφής.

Στην 48η σελίδα μαθαίνουμε ότι: η περιγραφή θα διδαχθεί διεξοδικά στην επόμενη διδακτική ενότητα. (Δηλαδή στην 4η; Πειράζει που η 4η δεν αναφέρεται καθόλου στην περιγραφή;) Γι’ αυτό το λόγο στην ενότητα αυτή η διδασκαλία είναι καλό να επικεντρωθεί:

στη μελέτη και κατανόηση των βασικών γλωσσικών χαρακτηριστικών και των βασικών στοιχείων οργάνωσης της περιγραφής τοπίου,

στη μελέτη άλλων περιγραφικών κειμένων, με στόχο να κατανοήσουν οι μαθητές περιγραφές, όπως λ.χ. μια περιγραφή ζώου, προσώπου, κτιρίου, πειράματος, έργου τέχνης,

στη σύνταξη ενός πρώτου απλού περιγραφικού κειμένου,

στη γραφή της περίληψης ενός περιγραφικού κειμένου,

στην οργάνωση μια διαθεματικής εργασίας

Τελικά τι θα κάνουμε στην ενότητα αυτή; Θα επικεντρωθούμε στην αναγνώριση των βασικών χαρακτηριστικών του περιγραφικού αφηγηματικού λόγου, όπως είδαμε στην 46ηη; σελίδα ή θα κάνουμε όσα προτείνονται στην 48

Αν μείνουμε στα βασικά χαρακτηριστικά, ποιος ο λόγος να τα διδάξουμε σ’ αυτήν την ενότητα, εφόσον θα διδαχθούν και στις επόμενες;

Αν προχωρήσουμε στην ουσία, είναι δυνατό να έχουμε στη διάθεσή μας μόνο δύο διδακτικές ώρες;

Μετά από πολλή σκέψη κατέληξα στο εξής συμπέρασμα: ΧΑΟΣ

Για μένα προσωπικά, αλλά και για πολλούς άλλους, η 3η ενότητα, αν διδαχτεί ως έχει, αποτελεί λάθος ή, για να το πω ευπρεπέστερα, χάσιμο χρόνου. Σπαταλούνται οκτώ (το λιγότερο) πολύτιμες ώρες χωρίς λόγο. Θα μπορούσαν να διατεθούν 4 ώρες για την περιγραφή και 4 για την αφήγηση.

Έτσι, προτίμησα να περιοριστώ μόνο στο μαγικό κόσμο της περιγραφής και της αφήγησης.


Αφού είδαμε λίγο τα κείμενα του βιβλίου και συζητήσαμε για την περιγραφή με αναφορές στην Οδύσσεια (ε ραψωδία, περιγραφή της σπηλιάς της Καλυψώς) προσπαθήσαμε, κυρίως μέσω της Οδύσσειας, να καταλήξουμε σε κάποια μέθοδο για την περιγραφή χώρου-τοπίου. Παρομοίως είδαμε και τα κείμενα της αφήγησης, για να είμαι σίγουρος ότι μπορούν να διακρίνουν ένα περιγραφικό από ένα αφηγηματικό κείμενο. Στη συνέχεια ζήτησα τη βοήθεια από τα Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας. Ω του θαύματος! Στην ενότητα «Ταξιδιωτικά κείμενα» υπάρχουν 5 κείμενα από τα οποία τα δύο είναι ποιήματα! Από τα υπόλοιπα τρία, στοιχεία περιγραφής έχει μόνο το ένα, το «Κοιτώντας την Αθήνα» του Τζων Φώουλς, σελ. 123. Το δίδαξα και απογοήτευσα τους μαθητές μου, γιατί δεν άρεσε σε κανέναν. Παρόλα αυτά βρήκαμε κάποια στοιχεία περιγραφής τοπίου, τα οποία και συζητήσαμε, προσπαθώντας και πάλι να καταλήξουμε σε μια μεθοδολογία.

Στο επόμενο δίωρο της Γλώσσας, μαζί με τους μαθητές επισκεφτήκαμε ένα μνημείο πεσόντων που βρίσκεται κοντά στο σχολείο. Πριν να ξεκινήσουμε, εξήγησα στα παιδιά πού θα πάμε, τι θα δούμε-παρατηρήσουν και τι θα γράψουν στο τέλος, εξηγώντας τους ότι μας ενδιαφέρει η παραγωγή ενός περιγραφικού κυρίως κειμένου. Είχα κατά νου πρώτα να γράψουμε ένα κείμενο με την περιγραφή του μνημείου κι αργότερα ένα δεύτερο με αφήγηση των γεγονότων που συνδέονταν με το μνημείο.

Φτάνοντας στο μνημείο, σταματήσαμε λίγο μακρύτερα, προσπαθώντας να παρατηρήσουμεπαρατηρούσαν και κρατούσαν σημειώσεις. Κατά καλή τύχη βρέθηκε εκεί κι ένας αυτόπτης μάρτυρας των γεγονότων που συνδέονταν με το μνημείο (πρόκειται για μνημείο εκτελεσμένων από τους Γερμανούς το 1944) ο οποίος προθυμοποιήθηκε και αφηγήθηκε στα παιδιά με λίγα λόγια την ιστορία του μνημείου. Γυρίσαμε στο σχολείο και ξεκίνησε η παραγωγή κειμένου. Αφού είχαμε και την ιστορία του μνημείου το κείμενο που θα δημιουργούσαν οι μαθητές θα περιλάμβανε και περιγραφή και αφήγηση. το μνημείο και να το εντάξουμε στο χώρο. Με άλλα λόγια είχαμε στο νου μας τον Ερμή, καθώς πλησίαζε στο νησί και στη σπηλιά της Καλυψώς. Στη συνέχεια πλησιάσαμε το μνημείο και οι μαθητές

Υποτίθεται ότι όλα θα πήγαιναν πολύ καλά. Η προετοιμασία, σχετικά με τη μεθοδολογία, είχε γίνει τόσο στο θεωρητικό επίπεδο (τάξη) όσο και στο πρακτικό (επίσκεψη στο μνημείο). Κι όμως· τα κείμενα ήταν απογοητευτικά. Το 70% των κειμένων ήταν πολύ κάτω του μέτριου, ένα 20% γύρω στο μέτριο, ενώ μόλις 10% πέτυχαν το στόχο τους. Δεν περίμενα να μου αποδώσουν με όλες τις λεπτομέρειες την ιστορία του μνημείου, έλπιζα όμως σε μια καλή περιγραφή.

Γιατί όμως απέτυχαν; Είχαμε εξηγήσει αναλυτικά την περιγραφή με βάση το σημείο περιγραφής, όταν ο συγγραφέας μένει ακίνητος κι από εκεί παρατηρεί το τοπίο με βάση την κίνηση προς ένα τέρμα, δηλαδή από μακριά πλησιάζει κοντά και από αριστερά πηγαίνει προς τα δεξιά ή το αντίστροφο. (Δες και βιβλίο του καθηγητή στην 47η σελίδα.) Τι πήγε στραβά;

Δύο κυρίως ήταν οι λόγοι που τα κείμενα δεν ήταν καλά: 1ον η αδυναμία παρατήρησης και 2ον η αδυναμία οργάνωσης του κειμένου.

Η περιγραφή (ή το περιγραφικό κείμενο) προϋποθέτει πολύ καλή παρατήρηση· και η πολύ καλή παρατήρηση δεν είναι εύκολη υπόθεση. Πρέπει να ξέρει ο παρατηρητής τι θα παρατηρήσει και γιατί θα το παρατηρήσει. Μπορεί να είπαμε ότι θα παρατηρήσουμε το μνημείο και μετά θα γράψουμε ένα κείμενο, οι μαθητές όμως, μη όντας εξοικειωμένοι, δεν ήξεραν τι να παρατηρήσουν, δηλαδή ποια ήταν τα σημαντικά και ποια τα ασήμαντα. Έτσι ένα μεγάλο μέρος των παιδιών ανέφερε ότι το μνημείο ήταν γεμάτο σκουπίδια, δεν πρόσεξε όμως όσο έπρεπε την επιτύμβια στήλη στην οποία ήταν γραμμένα τα ονόματα των πεσόντων. Σημειωτέον ότι κανείς δε ρώτησε για την ονομασία της στήλης που πάνω της είναι γραμμένα τα ονόματα. Αν, συνεπώς, κάποιος δεν έχει παρατηρήσει σωστά ένα τοπίο (ή οτιδήποτε άλλο) όσες θεωρίες κι αν έχει από πίσω του δε θα μπορέσει να γράψει κείμενο.

Με την οργάνωση του κειμένου εννοώ τα απλά βήματα που πρέπει να κάνει κανείς κάθε στιγμή. Με άλλα λόγια, πώς ξεκινάει ένα τέτοιο κείμενο, πώς προχωράμε από το ένα σημείο στο επόμενο, από το γενικό στο ειδικό.

Αφού λοιπόν τα κείμενα ήταν λανθασμένα έπρεπε να τα ξαναγράψουμε, κάτι που κάναμε στην επόμενη διδακτική ώρα. Αυτή τη φορά όμως, το σχεδιάγραμμα που προέκυψε μετά από συζήτηση στην τάξη, περιλάμβανε μια τυπική αρχή (δεν ήταν άλλωστε και το κυρίως ζητούμενο) και λεπτομερή αναφορά στα διαδοχικά σημεία του κειμένου, δηλαδή περιγραφή του χώρου από μακριά, περιγραφή του μνημείου από μακριά, περιγραφή του μνημείου από κοντά. Ονοματίσαμε τα διάφορα μέρη του μνημείου, π.χ. υπερυψωμένο, καγκελόφρακτο, οβελίσκος, επιγραφή, δέντρα που υπήρχαν μέσα στο χώρο του μνημείου, κηροπήγια κ.λπ. Κατά τη διάρκεια της συγγραφής, γυρνούσαμε από θρανίο σε θρανίο (μαζί με μια φοιτήτρια μεταπτυχιακού) παρεμβαίνοντας και διορθώνοντας σε όσα έγραφαν τα παιδιά ή δίνοντας λύσεις στα σημεία που τους δυσκόλευαν. Τα κείμενα που προέκυψαν τη δεύτερη φορά ήταν σε γενικές γραμμές καλύτερα. Περίπου το 60% πέτυχαν το στόχο τους, ενώ πάλι ένα 40% υστέρησαν, αν και πήγαν λίγο καλύτερα.

Πώς όμως το 60% θα γίνει 100% ή τουλάχιστον 90%; Η απάντηση είναι μία. Με τη συνεχή εξάσκηση. Κι αν η επόμενη ενότητα ή η μεθεπόμενη δεν περιλαμβάνει ασκήσεις στην περιγραφή και την αφήγηση, εγώ θα συνεχίσω ακάθεκτος. (Ήδη για την 4η ενότητα ετοιμάζω επίσκεψη σε ζαχαροπλαστείο και περιγραφή των γλυκών.)

Συμπεράσματα όλης αυτής της ιστορίας.

  • Η παραγωγή ενός περιγραφικού κειμένου είναι μια ιδιαιτέρως δύσκολη υπόθεση.
  • Δεν μπορεί να περιοριστεί μόνο σε ένα ή δύο κείμενα, αλλά απαιτεί συνεχή τριβή κι εξάσκηση.
  • Αυτό που για μας είναι αυτονόητο για τα παιδιά είναι α-νόητο, με τη σημασία της μη κατανόησης.
  • Αν ακολουθήσουμε το σχολικό βιβλίο, δε θα μάθει ποτέ κανένας να γράφει ένα περιγραφικό κείμενο.
  • Πρέπει, τέλος, να αναθεωρηθεί η διδακτέα ύλη. Προτιμώ ένα μαθητή με κάποιες δεξιότητες παρά ένα μαθητή με συγκεχυμένες γενικές γνώσεις και στην ουσία αδέξιο. (Αυτό το γράφω έχοντας πλήρη γνώση της σημασίας της δεξιοσύνης και του πώς προσπαθεί να τη χειριστεί η κυρίαρχη ιδεολογία της εποχής μας. Ίσως είναι τρομερό λάθος μου, είναι όμως η μόνη μου, προς ώρας, καταφυγή.)

7 σχόλια:

Ανώνυμος είπε...

Ακριβώς το ίδιο πρόβλημα αντιμετωπίζω και εγώ. Έχω αφιερώσει γύρω στις 4 ώρες στην περιγραφή και άλλες τόσες στην αφήγηση, ενώ και στο μάθημα της λογοτεχνίας είδαμε ένα περιγραφικό και ένα καθαρά αφηγηματικό κείμενο (εκτός βιβλίου γιατί όπως παρατήρησες και εσύ τα περιγραφικά κείμενα του βιβλίου δεν προσφέρονται!)

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΙΟΥ είπε...

Με τους ρυθμούς που πάμε ως το τέλος της χρονιάς θα έχουμε φτάσει στην 6η ενότητα. Είναι ήδη Ιανουάριος και οι πιο πολλοί ακόμη είμαστε στην 3η ή το πολύ στην 4η!

Κατερίνα είπε...

Η μορφή τη αξιολόγησης των εξετάσεων στα γλωσσικά αλλά και τα υπόλοιπα μαθήματα ορίζονται από τις οδηγίες του υπουργείου; Σωστά;
Αυτά δεν είναι δεσμευτικά;
Υπάρχουν εκπαιδευτικοί που δρουν κατα βούληση εντελώς αυθαίρετα εις βάρος των παιδιών. Π.χ. Βάζοντας όλη στην εξεταστέα ύλη τα πάντα ενώ τα έχουν διδάξει κι όχι τα τρία πέμπτα ως οφείλουν, ή μην λαμβάνοντας υπόψη το πως θα έπρεπε να είναι η εξέταση στη νεοελληνική γλώσσα ή στα αρχαία που πρέπει να υπάρχουν συγκεκριμένες ασκήσεις απο κάθε κατηγορία.
Τι μπορεί να κάνει ένας γονιός σε αυτή την περίπτωση;
Ευχαριστώ πολύ εκ των προτέρων

Γιάννης Παπαθανασίου είπε...

Η εξεταστέα ύλη πρέπει να είναι τα 2/3 της ύλης που διδάχτηκε και όχι λιγότερη από το μισό της διδακτέας.

Για παράδειγμα, στα αρχαία ελληνικά οι ενότητες είναι 18. Αν κάποιος τις διδάξει όλες, τότε η ύλη πρέπει να είναι 12 ενότητες. Αν, όμως, δίδαξε μόνο τις 10, τότε εξεταστέα ύλη θα είναι 9 ενότητες, γιατί τόσο είναι το μισό της διδακτέας. (18:2=9)

Αν κάποιος δε λογαριάζει τις οδηγίες του υπουργείου για τη δομή των θεμάτων (αριθμός και κατηγορία ερωτήσεων), η μόνη λύση είναι η έγγραφη αναφορά στο διευθυντή του σχολείου. Αν οι απαντήσεις δεν είναι ικανοποιητικές, υπάρχει ο σχολικός σύμβουλος, ο προϊστάμενος γραφείου, η διεύθυνση δευτεροβάθμιας, ο περιφερειάρχης και τέλος το υπουργείο.

Το λάθος είναι ανθρώπινο, όσο και η ανευθυνότητα.

Κατερίνα είπε...

Σε ευχαριστώ πολύ για την αμεσότητα της απάντησης.

Ανώνυμος είπε...

ΕΙΜΑΙ ΜΙΑ ΜΑΘΗΤΡΙΑ ΤΗΣ Α'ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΚΑΙ ΣΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΜΟΥ ΦΤΑΣΑΜΕ ΜΕΧΡΙ ΤΗΝ 6η ΕΝΟΤΗΤΑ.ΕΧΟΥΜΕ ΚΑΛΥΨΕΙ ΕΝΑ ΣΕΒΑΣΤΟ ΜΕΡΟΣ ΤΗΣ ΥΛΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΤΗΣ Α'ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ??


ΕΥΧΑΡΙΣΤΩ!

Γιάννης είπε...

Η 8η, η 9η και η 10η ενότητα είναι εντελώς περιττές για την α' Γυμνασίου, είτε γιατί η ύλη τους επαναλαμβάνεται στη Γ' τάξη (π.χ. σύνδεση προτάσεων) είτε γιατί δεν προσφέρουν τίποτα ουσιαστικό. Συνεπώς, καλά έκανε η/ο καθηγήτρια/ητής σου και δεν τις δίδαξε.

Η 7η ενότητα συμπλήρωνε τη θεωρία της περιγραφής που είδατε στην 3η ενότητα. Δεν προσφέρει τίποτα νέο, απλώς έδινε αφορμές για περισσότερη εξάσκηση στα περιγραφικά κείμενα. Μπορεί όμως αυτά που προτείνει η 7η ενότητα (π.χ. περιγραφή προσώπου) να σας τα δίδαξε η/ο καθηγήτρια/ητής σου στην 3η ενότητα, οπότε κάλυψε απολύτως την ύλη της α' Γυμνασίου.

Άρα, δε θα πρέπει να στεναχωριέσαι!
Καλή συνέχεια στις εξετάσεις.



Για κάτι άλλο εκτός από λόγια και ατέρμονες συζητήσεις στον ιστοχώρο μου

"Ελληνικός Πολιτισμός"

Κάθε συνεργασία είναι καλοδεχούμενη!