17.1.07

Σε ποια γλώσσα είναι γραμμένα τα σχολικά βιβλία;

Η έκδοση και η χρήση των νέων σχολικών βιβλίων προκάλεσαν πολλές συζητήσεις. Γράφτηκαν πολλά άρθρα, από τα οποία κάποια τάσσονται υπέρ των βιβλίων, ενώ τα περισσότερα είναι κατά. Το μεγαλύτερο μέρος της συζήτησης αφορά την επιστημονική ορθότητα των βιβλίων, ενώ δεν έχει γίνει, εκτός από ελάχιστες περιπτώσεις, αναφορά στη γλώσσα που χρησιμοποιούν.

Αν είναι σημαντική η επιστημονική ορθότητα των βιβλίων, είναι πολύ πιο σημαντική η γλώσσα που χρησιμοποιούν· κι αυτό γιατί είναι σχολικά βιβλία, που σημαίνει ότι απευθύνονται σε συγκεκριμένο ηλικιακά κοινό. Δεν είναι δυνατό ένα βιβλίο το οποίο απευθύνεται σε μαθητές της Στ’ Δημοτικού να χρησιμοποιεί το ίδιο λεξιλόγιο και την ίδια σύνταξη με ένα βιβλίο που απευθύνεται σε φοιτητές! Παράλληλα, είναι αναγκαίο να χρησιμοποιεί τη γλώσσα που χρησιμοποιεί ο κοινός Έλληνας. Φυσικά, μέσα από το σχολικό βιβλίο μπορεί και πρέπει -και είναι ο μοναδικός τρόπος- να εμπλουτιστεί το λεξιλόγιο των μαθητών. Όμως, ο εμπλουτισμός αυτός δεν μπορεί να είναι βίαιος και κυρίως δεν είναι δυνατό να αναπαράγει δομές της γλώσσας που έχουν ξεπεραστεί.

Τα τελευταία χρόνια, βέβαια, υπάρχει μια τάση να επιστρέψουμε σε γλωσσικές δομές του παρελθόντος. Αυτές οι απόψεις καλλιεργήθηκαν από κάποιους καθηγητές γλωσσολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, κάποιους πολιτικούς και βρήκαν απήχηση και σε αρκετούς δημοσιογράφους. Βλέπουμε, λοιπόν, πολλούς πολιτικούς και δημοσιογράφους να ξεθάβουν λέξεις, εκφράσεις, γραμματικές και συντακτικές δομές από το χρονοντούλαπο της γλώσσας και να τις ανακατεύουν με λαϊκές εκφράσεις, τονίζοντας, βέβαια, και διαχωρίζοντας τη θέση τους, ότι αυτές είναι εκφράσεις που τις λέει ο λαός· άρα όχι και οι ίδιοι, γιατί αυτοί δεν ανήκουν στον απλό λαό· απλώς τις αναπαράγουν. Έτσι, από τη μια κλείνουν γλυκά το μάτι στον ψηφοφόρο ή το θεατή, ότι τάχα κι αυτοί είναι της ίδιας κοινωνικής τάξης, ενώ από την άλλη προσπαθούν να χτίσουν και μια πλαστή εικόνα (image) σοβαρότητας (σοβαροφάνειας) και επιστημοσύνης (άγνοιας). Η συνταγή αυτή δεν είναι καινούρια. Μια τέτοια γλώσσα άκμασε και εξακολουθεί να ακμάζει, με θαυμαστά αποτελέσματα, στο χώρο της εκκλησιαστικής ρητορείας. Είναι γνωστές, άλλωστε, οι εντυπώσεις του κόσμου «…δεν κατάλαβα τι είπε, αλλά τα είπε τόσο ωραία!»

Αυτή η επιστροφή στις «ρίζες» πρωτοξεκίνησε στο χώρο της εκπαίδευσης με την επαναφορά της διδασκαλίας της αρχαίας από το πρωτότυπο, με τη δικαιολογία ότι έτσι θα αντιμετωπιστεί το πρόβλημα (;) της λεξιπενίας. Πού εντοπίστηκε το πρόβλημα της λεξιπενίας και ποιος το εντόπισε είναι ερωτήματα που δεν απαντήθηκαν. Απλώς, καλλιεργήθηκε η άποψη, ομολογουμένως με πολλή τέχνη, και βρέθηκαν πολλοί που την αποδέχτηκαν άκριτα και ασυλλόγιστα. Στις υπερβολές αυτής της άποψης ανήκουν κι εκείνοι που επιθυμούν την επαναφορά των πνευμάτων και των τόνων.

Τη συνέχεια αυτής της επιστροφής τη συναντάμε και στα σχολικά βιβλία, ιδιαιτέρως στα καινούρια.

Παραθέτω παρακάτω κάποια αποσπάσματα από το βιβλίο των θρησκευτικών της Στ’ Δημοτικού, «Αναζητώντας την αλήθεια στη ζωή μας», σελ. 63, 64 και από το βιβλίο της ιστορίας, επίσης της Στ’ Δημοτικού «Στα νεότερα και σύγχρονα χρόνια».

Από το βιβλίο των θρησκευτικών

1. «Οι αυτοκράτορες συγκαλούσαν πάντα τις Οικουμενικές Συνόδους και παρευρίσκονταν σε αυτές, για να τονίσουν τη σημασία της διευθέτησης των εκκλησιαστικών ζητημάτων για την ενότητα του λαού και για το συμφέρον του κράτους.

2 … Η διατύπωση του δόγματος από μια Οικουμενική Σύνοδο, με το φωτισμό του Αγίου Πνεύματος, δεν αποτελεί βέβαια εισαγωγή νέων αληθειών, αλλά ανάπτυξη και διασάφηση της χριστιανικής πίστης, όπως μας την αποκάλυψε ο ίδιος ο Χριστός και την κήρυξαν οι Απόστολοι.

3 …Η σύγκληση Συνόδων αποτελεί ένα ουσιαστικό γνώρισμα της ζωής και της δομής της Εκκλησίας μας και μαρτυρεί τη δυναμική παρουσία του Αγίου Πνεύματος για την αποσαφήνιση και διασφάλιση των σωτηριωδών αληθειών της πίστης μας.

Κύριο χαρακτηριστικό του νέου λόγου, που απευθύνεται σε παιδιά 11 χρονών είναι η χρήση μιας σύνταξης που στηρίζεται κυρίως στο ουσιαστικό, παραμερίζοντας το ρήμα. Μπορεί ο λόγος με τέτοια τερτίπια να αποκτά επιστημονικοφανή πατίνα, δεν είναι όμως λόγος γι’ αυτή την ηλικία. Τι μπορεί να καταλάβει ένα εντεκάχρονο από τη φράση: «Η διατύπωση του δόγματος από μια Οικουμενική Σύνοδο, με το φωτισμό του Αγίου Πνεύματος, δεν αποτελεί βέβαια εισαγωγή νέων αληθειών, αλλά ανάπτυξη και διασάφηση της χριστιανικής πίστης, όπως μας την αποκάλυψε ο ίδιος ο Χριστός και την κήρυξαν οι Απόστολοι.»; Δεν ξέρει τι σημαίνουν οι λέξεις διατύπωση, δόγμα, ανάπτυξη και διασάφηση της πίστης και φυσικά δυσκολεύεται με την «εισαγωγή νέων αληθειών». Παρόλα αυτά θα πρέπει να το μάθει. Πώς να το μάθει αφού δεν το καταλαβαίνει; Μα με τον ένα και μοναδικό τρόπο που ξέρουμε. Να τα παπαγαλίσει. Όμως, ούτε κι αυτό δεν μπορεί να γίνει, γιατί είναι πέρα από τη γλώσσα του. Η συνέπεια είναι να εγκαταλείψει την προσπάθεια, να θεωρήσει το βιβλίο ως παλιοβιβλίο (σωστό) ή να πιστέψει για τον εαυτό του ότι είναι ανίκανος (λάθος) και κατ’ επέκταση οι γονείς του, αλλά και οι δάσκαλοί του ή οι καθηγητές, να πιστέψουν ότι «δεν τα παίρνει» (λάθος).

Από το βιβλίο της Ιστορίας

1 …Άνθρωποι με διαφορετική κοινωνική προέλευση και οικονομικές δυνατότητες γίνονται μέλη της Εταιρείας και συμμετέχουν στο κοινό απελευθερωτικό όραμα.

Η έδρα της Φιλικής Εταιρείας μεταφέρεται στην Κωνσταντινούπολη και προτείνεται ένα συγκεκριμένο σχέδιο δράσης.

2 …Αν και γίνονται κάποιες προσπάθειες κεντρικού συντονισμού και δημιουργίας τακτικού στρατεύματος κάθε περιοχή συγκροτεί και συντηρεί τα δικά της ένοπλα σώματα. Δημιουργεί στρατόπεδα, σχεδιάζει επιχειρήσεις και αναδεικνύει τις δικές της ηγετικές ομάδες, που διευθύνουν τις πολεμικές επιχειρήσεις.

3. … Η έλλειψη συντονισμού, οι διαφωνίες και ο ανταγωνισμός για τη διεκδίκηση της στρατιωτικής αρχηγίας δημιουργούν προβλήματα στον Αγώνα και σε αρκετές περιπτώσεις οδηγούν σε έντονες διαμάχες.

4. … Η εμφάνιση του Ιμπραήμ στην Πελοπόννησο, το 1825, δημιουργεί σημαντικά προβλήματα στην πορεία του Αγώνα. Οι Έλληνες αδυνατούν να συγκρατήσουν τον τουρκοαιγυπτιακό στρατό και ο Ιμπραήμ τελικά καταπνίγει την επανάσταση στην Πελοπόννησο και κατευθύνεται στο Μεσολόγγι.

Στο βιβλίο της Ιστορίας, κατά ένα περίεργο λόγο, η ύλη σε κάθε ενότητα αποτελεί μόνο το 1/6 του διαθέσιμου χώρου. Το υπόλοιπο συμπληρώνεται με φωτογραφίες, στατιστικούς πίνακες, πηγές κ.λπ. Δε διαφωνώ ότι είναι εξίσου σημαντικά και απαραίτητα, αλλά είναι δυνατό να θυσιάσουμε το περιεχόμενο για ένα στατιστικό πίνακα! Έπειτα, γιατί στα θρησκευτικά η ύλη καταλαμβάνει το 1/3 του χώρου;

Η γλώσσα που χρησιμοποιείται είναι αναγκαστικά περιληπτική. Δε σχολιάζω τις πολιτικές θέσεις του βιβλίου. Ήδη έχουν γραφτεί πολλά και μάλιστα σε σελίδα του διαδικτύου συγκεντρώνονται υπογραφές για την απόσυρσή του. Ο λόγος της περίληψης είναι λόγος που δε βοηθάει στη μάθηση. Ειδικά όταν απευθύνεται σε μαθητές Δημοτικού. Πέραν του ότι λείπει από το βιβλίο το «παραμυθικό» στοιχείο, απαραίτητο, κατά την άποψή μου, για να εμπνεύσει και να συναρπάσει το μαθητή, έτσι ώστε να συμμετάσχει στην εξιστόρηση, άρα και να την αφομοιώσει.

Τι να καταλάβει ένας μαθητής από το απόσπασμα «Η εμφάνιση του Ιμπραήμ στην Πελοπόννησο, το 1825, δημιουργεί σημαντικά προβλήματα στην πορεία του Αγώνα. Οι Έλληνες αδυνατούν να συγκρατήσουν τον τουρκοαιγυπτιακό στρατό και ο Ιμπραήμ τελικά καταπνίγει την επανάσταση στην Πελοπόννησο και κατευθύνεται στο Μεσολόγγι.» Για τον οποιοδήποτε αναγνώστη, πόσο μάλλον για ένα μαθητή Δημοτικού, το συγκεκριμένο κομμάτι δημιουργεί μόνο απορίες και στην ουσία δεν προσφέρει καμιά γνώση. Να κάποιες από τις απορίες: Γιατί δημιουργεί σημαντικά προβλήματα η εμφάνιση του Ιμπραήμ; Γιατί οι Έλληνες αδυνατούν να συγκρατήσουν τον τουρκοαιγυπτιακό στρατό; Πώς ο Ιμπραήμ καταπνίγει την επανάσταση στην Πελοπόννησο; Γιατί κατευθύνεται στο Μεσολόγγι; Κάθε πρόταση αποτελεί και μια απορία.

Μελετώντας το απόσπασμα «Η έλλειψη συντονισμού, οι διαφωνίες και ο ανταγωνισμός για τη διεκδίκηση της στρατιωτικής αρχηγίας δημιουργούν προβλήματα στον Αγώνα και σε αρκετές περιπτώσεις οδηγούν σε έντονες διαμάχες.» υπάρχει περίπτωση να καταλάβει κανείς τι έγινε; Τι θα πει έλλειψη συντονισμού; Ποιοι διαφωνούσαν και ποιοι ανταγωνίζονταν με ποιους; Γιατί ανταγωνίζονταν; Ποια προβλήματα δημιουργούσαν στον αγώνα; Σε ποιες έντονες διαμάχες οδήγησαν;

Βασική προϋπόθεση ενός σχολικού βιβλίου (και όχι μόνο) είναι το πώς είναι γραμμένο. Αν δεν είναι γραμμένο, για να το κατανοεί ο μαθητής τότε παύει να είναι σχολικό βιβλίο ή, γενικότερα, παύει να είναι βιβλίο.

Για έναν πανεπιστημιακό, που δεν έχει πατήσει το πόδι του σε τάξη Δημοτικού, Γυμνασίου ή Λυκείου, καταλαβαίνω ότι είναι σχεδόν αδύνατο να μπορεί να γράψει κατάλληλα για την κάθε ηλικία. Όμως, εκείνοι οι δάσκαλοι που συμμετείχαν στη συγγραφή των βιβλίων κι εκείνοι οι άλλοι που τα έκριναν, έτσι μιλούν στους μαθητές τους;

Αν θέλουμε να προεκτείνουμε κοινωνικοπολιτικά τη γλώσσα των βιβλίων το ελάχιστο που θα μπορούσαμε να πούμε είναι ότι κάποιοι προσπαθούν να βάλουν φραγμούς και όρια στην εκπαίδευση. Οραματίζονται (;) μια κοινωνία ελιτίστικη, στην οποία κάτοχοι της γνώσης θα είναι ελάχιστοι, από τη στιγμή που το μεγάλο πλήθος δε θα μπορεί να παρακολουθήσει και να κατανοήσει ούτε το μάθημα της ημέρας. Τέλος, ας μην ξεχνάμε τη σημερινή σχολική πραγματικότητα, ότι, δηλαδή, στα ελληνικά σχολεία φοιτούν μαθητές που δεν έχουν ως μητρική γλώσσα την ελληνική. Αυτοί οι μαθητές, προφανώς και δυστυχώς, είναι εκ προοιμίου εξοβελισμένοι από το εκπαιδευτικό μας σύστημα.


4 σχόλια:

Ανώνυμος είπε...

Δυστυχώς η συντηρητική γλωσσική στροφή τείνει να γίνει καθεστώς, ενώ ακούγονται όλο και περισσότερες φωνές υπέρ της επιστροφής του πολυτονικού. Δεν είναι τυχαίο που αγνοήθηκε η επέτειος των 30 χρόνων από την καθιέρωση της δημοτικής (βλ. το άρθρο του Τ.Α. Καπλάνη στην Καθημερινή της Κυριακής 7.1.2006)

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΙΟΥ είπε...

Πολύ σωστή επισήμανση!

Γιάννης Χάρης είπε...

νά μια παράμετρος [ νά και μια λέξη που ελπίζω πως δε θα υπάρχει σε βιβλίο του δημοτικού :-) ] που μας διαφεύγει, όταν μιλάμε για τη γλώσσα γενικά, τη γλώσσα των εφημερίδων κτλ., και παραγνωρίζουμε [= αγνοούμε: αυτοκριτική κάνω τώρα] το βασικότερο, τη γλώσσα των σχολικών βιβλίων. έμαθα πολλά, σας ευχαριστώ

Xrysostomos είπε...

[...] Σχεδόν κατά τύχη, ανακάλυψα μια δημοσίευση στο μπλογκ "Η γλώσσα στο Γυμνάσιο" η οποία διαπραγματεύεται το ίδιο ζήτημα [...]

http://didaskw.blogspot.com/2009/10/blog-post_03.html



Για κάτι άλλο εκτός από λόγια και ατέρμονες συζητήσεις στον ιστοχώρο μου

"Ελληνικός Πολιτισμός"

Κάθε συνεργασία είναι καλοδεχούμενη!