4.11.07

Απορίες για την παράγραφο

Διδάσκοντας τη δομή της παραγράφου τονίζουμε τα τρία μέρη από τα οποία αποτελείται:
α. τη θεματική περίοδο ή πρόταση
β. τα σχόλια ή λεπτομέρειες ή ανάπτυξη
γ. την κατακλείδα.

Η δομή αυτή αποτελεί την ελάχιστη βάση στην οποία θα στηριχτεί ο μαθητής, για να μπορέσει να γράψει το δικό του κείμενο. Για να ενισχυθεί ή να αποδεχθεί η θεωρία, τα σχολικά βιβλία της γλώσσας φέρνουν 2-3 παραδείγματα τα οποία στηρίζονται στη συγκεκριμένη δομή.
Μέχρι εδώ όλα φαίνονται καλά κι ωραία. Ας υποθέσουμε ότι θέλουμε να ενισχύσουμε περισσότερο τη θεωρία και παράλληλα θέλουμε να μάθουμε στους μαθητές έναν τρόπο να διαβάζουν ένα κείμενο· με άλλα λόγια, μας ενδιαφέρει να συνειδητοποιήσουν ότι διαβάζοντας μια παράγραφο, με το που θα διαβάσουν τη θεματική περίοδο, στην ουσία θα ξέρουν τη συνέχεια της παραγράφου. Λογικά καταλήγουμε στο συμπέρασμα ότι η θεματική περίοδος λειτουργεί ως τίτλος, τον οποίο θα πρέπει να αποκωδικοποιήσουν και να συγκρατήσουν. Κάπως έτσι θα φτάσει (θεωρητικά) ο μαθητής στην κατανόηση του κειμένου.

Ψάχνοντας όμως στα βιβλία των άλλων μαθημάτων, π.χ. Ιστορία, Βιολογία, Γεωγραφία, δυστυχώς δε βρίσκεις παρά ελάχιστες παραγράφους στις οποίες να ισχύει η θεωρία για τη δομή της παραγράφου. Οι περισσότερες αποτελούνται μόνο από τα σχόλια ή μόνο από τη θεματική περίοδο. Το ίδιο συμβαίνει και με τα κείμενα των εφημερίδων, των περιοδικών κ.τ.λ. Παράγραφος με θεματική περίοδο και λεπτομέρειες είναι είδος προς εξαφάνιση.
Αμέσως καταρρέει η θεωρία και αποδεικνύεσαι στους μαθητές ότι αυτά που τους ζητάς να μάθουν δεν ισχύουν! Ως δάσκαλος όμως που πρέπει να διδάξεις τη συγκεκριμένη θεωρία, γιατί έτσι πρέπει και γιατί αυτό είναι το σωστό, επιμένεις ότι πρέπει να τη μάθουν, ακόμη κι αν δεν έχει γενική ισχύ, όχι για κανέναν άλλο λόγο, αλλά γιατί με τη μέθοδο αυτή θα βοηθηθούν στην παραγωγή γραπτού κειμένου.
Εννοείται πως η αξιολόγηση του μαθητή θα γίνει με βάση τη συγκεκριμένη δομή. Και η αξιολόγηση αυτή θα συνεχιστεί μέχρι και τις πανελλαδικές εξετάσεις της Γ΄ Λυκείου. Για έξι χρόνια στο Γυμνάσιο-Λύκειο και κάποια ακόμη στο Δημοτικό, διδάσκουμε ως καθολική αξία μια φόρμα η οποία μόνο καθολικά δε συναντιέται.

Συνεχίζοντας τις σκέψεις μπορούμε να καταλήξουμε σε δύο συμπεράσματα:
α. Οι παράγραφοι των βιβλίων δεν είναι σωστά δομημένες παράγραφοι.
β. Η θεωρία για την παράγραφο είναι λανθασμένη θεωρία, εφόσον δεν επαληθεύεται.

και σε πολλές απορίες:
α. Η παράγραφος πρέπει να έχει μια συγκεκριμένη δομή ή αρκεί η νοηματική της αυτοτέλεια;
β. Πρέπει να αναθεωρήσουμε τη θεωρία για την παράγραφο;
γ. Οι εξεταστές (δάσκαλοι και καθηγητές) θα πρέπει να αξιολογούν τη δομή της παραγράφου;

10 σχόλια:

50cent είπε...

Συνάδελφοι, η θεωρία της παραγράφου διδάσκεται για να καταλάβουν οι μαθητές τη νοηματική συνεκτικότητα που πρέπει να έχει. Το να ξεπερνάς την πρότυπη δομή δεν αποτελεί πρόβλημα. Αντίθετα, είναι στοιχείο δημιουργικότητας. Γνωρίζω την πρότυπη δομή και την προσαρμόζω στον δικό μου, προσωπικό τρόπο αφήγησης. Η δομή της παραγράφου πρέπει να υπάρχει σαν έννοια στο μυαλό του μαθητή και από κει και πέρα να βλέπει τις αποκλίσεις που γίνονται και να προσπαθεί να εξηγήσει και γιατί επιλέγονται οι αποκλίσεις αυτές.

Γιάννης είπε...

50cent,
δυσκολεύομαι να απαντήσω, γιατί κατά βάθος συμφωνώ μαζί σου. Κι εγώ έτσι έμαθα να πιστεύω, ότι για να ξεπεράσεις μια γνώση, τη δομή της παραγράφου, πρέπει να την ξέρεις.
Μήπως όμως η γνώση είναι φετίχ; Μήπως η δομή της παραγράφου δε χρειάζεται να διδαχθεί; Αν υποθέσουμε ότι δεν τη διδάσκουμε, τότε τι αποτελέσματα θα έχουμε;

50cent είπε...

γιάννη, φοβάμαι ότι αν δε διδάξουμε τη δομή της παραγράφου θα έχουμε το αποτέλεσμα που όλοι ξέρουμε: κείμενα γραμμένα από τους μαθητές, που μοιάζουν με συνάθροιση προτάσεων και όχι με ένα σύνολο οργανικά συνδεδεμένο. Άλλωστε πώς θα διδάξουμε παραγωγή γραπτού λόγου χωρίς βασικά στοιχεία δομής; Οργανώνω με σαφή δομή το κείμενο μου σημαίνει οργανώνω τις σκέψεις μου.

50cent είπε...
Αυτό το σχόλιο αφαιρέθηκε από τον συντάκτη.
Γιάννης είπε...

Ίσως να είναι έτσι όπως το λες. Άλλωστε, η απόδειξη χρειάζεται το πείραμα και το πείραμα έχει ρίσκο.

Θερσίτης είπε...

Φίλε Γιάννη, η διδασκαλία της δομής της παραγράφου αποτελεί όρο εκ των ων ουκ άνευ για την παραγωγή λόγου επιτυχημένου. Έχοντας αυτόν τον μπούσουλα ο μαθητής αναγκάζεται ό,τι γράφει στη θεματική περίοδο (ή και στις υποθεματικές) να το αποδεικνύει. Αν δεν το επιβάλουμε, ο μαθητής προχωρά σε παράθεση υλικού χωρίς απόδειξη και παραγεμίζει τις παραγράφους με στοιχεία, κουράζεται και απογοητεύεται, αφού πιστεύει ότι, για να συνθέσει μιαν έκθεση, πρέπει να είναι σοφός.
Αυτή είναι η αναγκαιότητα της διδασκαλίας της παραγράφου.

Γιάννης είπε...

Θερσίτη,
όπως απάντησα και στα προηγούμενα σχόλια, μάλλον φαίνεται απαραίτητη η διδασκαλία της παραγράφου.
Δεν είναι όμως και περίεργο που συναντάμε στα καθημερινά μας διαβάσματα παραγράφους που δεν είναι σωστά δομημένες και που ταυτοχρόνως δε μας ενοχλούν ως κείμενα;
Αυτή η παρατήρηση ήταν η αφορμή του προβληματισμού σχετικά με τη διδασκαλία της παραγράφου.
Μια και το έφερε η κουβέντα, στα μαθητικά κείμενα των πανελλαδικών εξετάσεων στη γλώσσα οι παράγραφοι είναι γραμμένες έτσι όπως τις θεωρούμε ως σωστές ή, εξαιτίας του περιορισμού στον αριθμό των λέξεων, αποτελούνται μόνο από θεματικές περιόδους;

Θερσίτης είπε...

Η έκθεση στις πανελλαδικές, φίλε Γιάννη, είναι μια υπόθεση ιλαροτραγική. Περισσότερες από τις μισές έχουν το β΄ ερώτημα σαν επίλογο. ΑΠό παραγράφους τι να σου πω; 3 γραμμές, έπειτα 40 κτλ. Λίγες εκθέσεις δείχνουν πως ο μαθητής κατέχει πώς γράφουμε και αποδεικνύουμε τις ιδέες μας.

Τραπεζικός είπε...

Οι παράγραφοι χωρίζονται σε περιγραφικές, αφηγηματικές, αποδεικτικές και στοχαστικές. Σε καθεμιά η υφή της θεματικής πρότασης είναι διαφορετική. Στην αποδεικτική και στοχαστιοκή είναι απόφανση, στην περιγραφή είναι το αντικείμενο που περιγράφουμε και τα μέρη του, στήν αφηγηματική είναιτο ρήμα που δείχνει δράση και το υποκείμενο που δρά. Αυτά σε πολύ γενικές γραμμές.
Όσον αφορά τις λεπτομέρειες, είναι ένας όρος που μόνο σύγχιση προκαλεί και πρέπει να αντικατασταθεί.Έτσι στην αποδεικτική και στοχαστική δεν πρέπει να μιλάμε για λεπτομέρειες, αλλά για αποδειτικό υλικό ή αποδεικτικές προτάσεις.Στην περιγραφή δεν πρέπει επίσης να μιλάμε για λεπτομέρειες, αλλά για "χαρακτηρισικά", για επίθετα δηλαδή που χαρακτηρίζουν το αντικείμενο που περιγράφουμε και τα μέρη του. Έτσιτον όρο λεπτομέρειες θα τον αφήσουμε να χρησιμοποιείται μόνον στην αφηγηματική παράγραφο και ως λεπτομέρειες θα εννοούμε εκεί ό,τιυπάγεται στο ρήμα.
Αυτές είναι οι βασικές προτάσεις σε μια παράγραφο:στην αποδεικτική η θεματική πρόταση-απόφανση,το αποδεικτικό υλικό και το συμπέρασμα/ κατακλείδα.Στην περιγραφική ως θεματική πρόταση το αντίκείμενο και τα μέρη του,καιτα χαρακτηριστικά τους. Στην αφηγηματική το υποκείμενο που δρα και το ρήμα που δείχνειδράση, και ως λεπτομέρειες θεωρούμε ό,τι υπάγεται στο ρήμα.
Εκτός από αυτές τις βασικές προτάσεις σε μια παράγραφο θα βρούμε και συνδετικές λέξεις ή φράσεις ή προτάσειςπου τη συνδέουν με τις άλλες παραγράφους. Θα βρούμε ίσως και επεξηγήσεις.Θα βρούμε ίσως και κάποια διάφορα πληροφοριακά στοιχεία. Οι επεξηγήσεις έχουνσχέση με την κατανόηση μιας λέξης πιθανόν άγνωστης στον αναγνώστη που θα διαβάσει το κείμενό μας και πάντοτε μπορούν να λείψουν.Απλώς τότε ορισμένοι αναγνώστες του κειμένου μας δεν θα καταλάβουν το νόημα μιας λέξης που έχουμε χρησιμοποιήσει στο κείμενό μας. Τα "διάφορα πληροφοριακά στοιχεία" επίσης πάντοτε μπορούν να λείψουν, απλώς τότε ο αναγνώστης μας δεν θα μάθει κάτιπου έχει σχέση με το θέμα της παραγράφου μας, κάτι για το οποίο θεωρούμε χρήσιμο να τον ενημερώσουμε (ή που πολλές φορές το κάνουμε, για να επιδείξουμε απλώς πολυμάθεια).
Κάτι άλλο σημαντικό: Μόνον η αποδεικτική και η συγγενική της στοχασστική παράγραφο έχουν κατακλείδα.ΟΙ περιγραφικές και αφηγηματικές παράγραφοι δεν έχουν κατακλείδα. Απλώς σε αυτές θεωρούμε ως κατακλείδα την τελευταία τους παράγραφο.
Πράγματι η θεωρία για την παράγραφο έτσι όπως έχει σήμερα, προκαλεί πολλά ερωτήματα και δημιουργεί για ορισμένα ζητήματα χάος, πχ για το τι εννοούμε λεπτομέρειες.
Τα θέματα αυτά, η δομή δηλαδή της παραγράφου, ή με άλλα λόγια "το συντακτικό της παραγράφου", με απασχόλησαν τα τελευταία 16 περίπου χρόνια έντονα. Τα συμπεράσματά μου από τις μελέτες μου τα αναφέρω σε δυο βιβλία μου (που για να μη θεωρηθεί το παρόν χόλιο διαφήμιση δεν θα τα αναφέρω). Στα βιβλία μου, και ιδιαίτερα στο δεύτερο, ασκώ κριτική στη σημερινή θεωρία και τη βελτιώνω σημαντικά, δηλαδή απαντώ σε πολλά ερωτήματα από αυτά που απασχολούν τους αγαπητούς φίλους της στήλης "Η γλώσσα στο Γυμνάσιο".
Για κάθε ερώτημα σχετικά με τη δομή αυτής ή εκείνης της παραγράφου, είμαι πρόθυμος να δώσω απάντηση,μέσα από τη στήλη αυτή.

tsamardinos Dimitrios είπε...

Για να μιλήσουμε για την παράγραφο πρέπει από την αρχή να διευκρινίσουμε ότι υπάρχουν τρία βασικά είδη παραγράφου, η περιγραφική, η αφηγηματική και η αποδεικτική.
Ναι, σε κάθε μια υπάρχει θεματική πρόταση, αλλά άλλη η θεματική πρόταση στην περιγραφική, άλλη στην αφηγηματική και άλλη στην αποδεικτική.
Στην περιγραφική θεματική πρόταση στην πρώτη παράγραφο του κειμένου μας είναι αυτή όπου αναφέρεται το αντικείμενο που θα περιγράψουμε. Σε κάθε μια από τις υπόλοιπες παραγράφους θεματική πρόταση (σωστότερα: θεματικό μέρος)είναι το μέρος από το αντικείμενο που θα αναφέρουμε στην συγκεκριμένη παράγραφο.
Η δομή της περιγραφικής παραγράφου είναι θεματική πρόταση (ή θεματικό μέρος), καιτα χαρακτηριστικά του αντικειμένου ή του μέρους που αναφέρουμε στην παράγραφο. Η περιγραφική παράγραφοςδεν έχει κατακλείδα. Κατακλείδα έχει το περιγραφικό μας κείμενο, και σαν τέτοια θεωρούμε την τελευταία του παράγραφο.
Στην περιγραφική παράγραφο κυρίαρχη λογική (αυτή δηλαδή που φαίνεται με πρώτη ματιά)είναι η διαίρεση.Διαιρούμε το αντικείμενο στα μέρη του και αναφέρουμε τα κυριότερα και πιο ενδιαφέροντα. Δεύτερη λογική είναι η επιλογή (η αφαίρεση): δεν αναφέρουμε όλα τα μέρη αλλά τα κυριότερα και τα πιο ενδιαφέροντα. Τρίτη λογική είναι η τάξη: αναφέρουμε τα μέρη του αντικειμένου με κάποια σειρά και όχι τυχαία ή ανάκατα:πχ τα αναφέρουμε από πάνω προς τα κάτω, από μέσα προς τα έξω,από κοντά προς μακρυά, ή το αντίστροφο:από κάτω προς τα πάνω, από έξω προς τα μέσα, από μακρυά προς κοντά.
Στην περιγραφική παράγραφο υπάρχει πάντοτε και η συλλογιστική λογική (παραγωγική καιεπαγωγική), αλλά δεν φαίνεται (σε αντίθεση με την αποδεικτική παράγραφο όπου φαίνεται καθαρά, δηλαδή θεματική πρόταση- αποδεικτικές προτάσεις που την αποδεικνύουν, και συμπέρασμα/κατακλείδα).
Όσον αφορά την αφηγηματική παράγραφο, ισχύουν τα ίδια με την πριγραφική, με κάποιες βέβαια σημαντικές διαφορές. Εδώ δεν διαιρούμε το αντικείμενο, αλλά τη δράση του αντικειμένου σε μέρη (σε φάσεις).Ή με άλλα λόγια: διαιρούμε το χρόνο και επομένως τη δράση του αντικειμένου σε φάσεις. Θεματική πρόταση σε κάθε παράγραφο είναιμια από τις φάσεις της δράσης (το ρήμα δηλαδή και η ενέργεια που κάνει το αντικείμενο στη συγκεκριμένη χρονική στιγμή ή χρονική περίοδο). Δεύτερο συστατικό της αφηγηματικής παραγράφου είναι οι λεπτομέρειες, οτιδήποτε δηλαδή υπάγεται στο ρήμα.Κατακλείδα δεν έχει η αφηγηματική παράγραφος. Κατακλείδα έχει το αφηγηματικό κείμενο, και σαν τέτοια θεωρούμε την τελευταία του παράγραφο.
Η σημερινή θεωρία για την παράγραφο είναι ακόμα ανεπεξέργαστη.Δεν διευκρινίζει τα ζητήματα: πχ,η θεματική πρόταση είναι ίδια σε όλες τις παραγράφους; Η απάντηση είναι όχι. Άλλης μορφής (άλλης υφής) είναι στην περιγραφική, άλλης στην αφηγηματική και άλλης στην αποδεικτική παράγραφο. Άλλο ερώτημα που προκύπτει είναι: τι εννοούμε με τον όρο λεπτομέρειες; Στην περιγραφική παράγραφο εννοούμε τα χαρακτηριστικά του αντικειμένου και των μερών του, στην αφηγηματική οτιδήποτε υπάγεται στο ρήμα, και στην αποδεικτική το αποδεικτικό υλικό,τις αποδεικτικές δηλαδή προτάσεις.
Ένα άλλο ερώτημα είναι τι εννοούμε με τον όρο κατακλείδα; Αν εννοούμε την τελευταία λέξη, φράση ή πρόταση μιας παραγράφου, τότε κάθε παράγραφος έχει κατακλείδα. Αν εννοούμε όμως το συμπέρασμα στο οποίο καταλήγει μια παράγραφος,τότε κατακλείδα έχει μόνον η αποδεικτική παράγραφος, γιατί μόνον σ' αυτή καταλήγουμε σε συμπέρασμα. Οπότε οι άλλες παράγραφοι (περιγραφική και αφηγηματική)δεν έχουν κατακλείδα, γιατί σ' αυτές δεν καταλήγουμε σε συμπέρασμα.
Οι διανοητές που μίλησαν για την παράγραφο (γλωσσολόγοι, επιστήμονες της τεχνητής νοημοσύνης και φιλόσοφοι)μετά το 1960, οπότε ξεκινάει ουσιαστικά η θεωρία για την παράγραφο [πιο μπροστά και για αιώνες πολύ λίγα πράγματα λέχθηκαν για την παράγραφο, που θεωρούνταν ένα πολύ δύσκολο και απροσπέλαστο μονοπάτι)θέσπισαν ορισμένους όρους, όπως πχ συνδετικές φράσεις η προτάσεις μεταξύ των παραγράφων, και όπως λεπτομέρειες και κατακλείδα. Ήταν η αρχή της θεωρίας που υπάρχει σήμερα. Ένα δικός μας φιλόλογος, ο Νίκος Γρηγοριάδης, θέσπισε γύρω στα 1978 τόν όρο θεματική πρόταση της παραγράφου.Κάποιοι, μάλλον δικοί μας, μίλησαν αναφερόμενοι στην αποδεικτική παράγραφο, όχι για λεπτομέρειες, αλλά για αποδεικτικό υλικό ή αποδεικτικές προτάσεις. Η θεωρία αυτή παραμένει έτσι μέχρι σήμερα. Δεν την έχουν επεξεργαστεί παραπέρα: πχ να διευκρινίσουν ποια είναι η θεματική πρόταση στην περιγραφική παράγραφο, ποια στην αφηγηματική και ποια στην αποδεικτική. Να διευκινίσουν τι εννοούμε λεπτομέρειες στην περιγραφική και τι στην αφηγηματική παράγραφο. Να διευκινίσουν τι εννούμε με τον όρο κατακλείδα. Είναι λοιπόν, κατά τη γνώμη μου, ανεπεξέργαστη ακόμα η θεωρία για την παράγραφο και πρέπει να διευκρινιστούν αρκετά πράγματα. Μερικά, πρώτα, τα έθιξα ήδη και έδωσα απαντήσεις στα αντίστοιχα ερωτήματα, μετά από μια μακροχρόνια και κοπιαστική μελέτη με την οποία καταγίνηκα συμπτωματικά από το 1991 και μετά.
Από τη μελέτη μου έβγαλα και άλλα ενδιαφέροντα συμπεράσματα, τα οποία για να μη μακρυγορήσω περισσότερο, δεν θα τα αναφέρω. Αν όμως κάποιοι φίλοι της στήλης θέλουν να αναφέρω μερικά από αυτά τα άλλα συμπεράσματα, δεν θα αρνηθώ να τα παραθέσω και να τα συζητήσουμε. Όπως εξάλλου, μπορούμε να συζητήσουμε και όσα συμπεράσματα ανέφερα ήδη, πχ ότι η περιγραφική και αφηγηματική παράγραφος δεν έχουν κατακλείδα.



Για κάτι άλλο εκτός από λόγια και ατέρμονες συζητήσεις στον ιστοχώρο μου

"Ελληνικός Πολιτισμός"

Κάθε συνεργασία είναι καλοδεχούμενη!