28.11.07

Παραγωγή κειμένου

Έτσι όπως έχει καταντήσει η διδασκαλία της γλώσσας στο γυμνάσιο και στο λύκειο, η παραγωγή κειμένου είναι το τελευταίο ζητούμενο. Κυνηγάμε όλα τα άλλα εκτός από την ουσία της γλώσσας, δηλαδή την ομιλία και τη γραφή. Εξαντλούμαστε στα δευτερεύοντα και χάσαμε τα πρωτεύοντα.

Συνήθως λέμε ότι σε όλη τη χρονιά, καλό είναι οι μαθητές να γράψουν 8 κείμενα. Κάποιες φορές τα 8 κείμενα γίνονται 7 με 8 και όχι σπάνια γίνονται 6 με 8. Με το δίκιο του κάποιος θα ισχυριστεί ότι και οι απαντήσεις σε μια ερώτηση της γλώσσας, των κειμένων, της Οδύσσειας είναι κι αυτό παραγωγή κειμένου. Δε διαφωνώ στον τύπο· διαφωνώ επί της ουσίας. Τις περισσότερες φορές το μεγαλύτερο μέρος των μαθητών δε γράφει τις απαντήσεις, κάποιοι τις αντιγράφουν από τα βοηθήματα, κάποιοι άλλοι αντιγράφουν από τους συμμαθητές τους, κάποιους τους βοήθησαν οι δικοί τους και, τέλος, εμείς δεν έχουμε την πολυτέλεια να ελέγξουμε και να επέμβουμε στην ποιότητα του κειμένου, αφού μας ενδιαφέρει κυρίως η ποιότητα της απάντησης. Θεωρώ ότι παραγωγή κειμένου, με μέθοδο και στόχους έχουμε μόνο στη γλώσσα, και μάλιστα μόνο στα κείμενα που γράφουν οι μαθητές στην τάξη. Κείμενο στο σπίτι ισοδυναμεί με όλες τις περιπτώσεις που προανέφερα για τις απαντήσεις των ερωτήσεων.

Αν τοποθετήσουμε τα 8, έστω, κείμενα στη διάρκεια της χρονιάς, σημαίνει ότι γράφουμε ένα κείμενο κάθε μήνα. Δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις που εμείς οι ίδιοι θεωρούμε την κειμενική παραγωγή ως υποχρέωση. Πρέπει να γράψουν οι μαθητές, γιατί έτσι λέει το αναλυτικό πρόγραμμα ή ο/η σχολικός σύμβουλος. Κάπως έτσι η ουσία στη διδασκαλία της γλώσσας μετατρέπεται σε αγγαρεία.
Αυτή πάνω κάτω είναι η κατάσταση που επικρατεί και νομίζω ότι δε θα διαφωνήσουν οι περισσότεροι.

Αν λοιπόν η παραγωγή κειμένου έχει τόσο πενιχρή σοδειά, γιατί περιμένουμε από τους μαθητές να είναι καλοί παραγωγοί; Με ποιες γνώσεις και ποια εφόδια θα φτάσουν στο ποθούμενο αποτέλεσμα; Πού, αν όχι στο κείμενο, θα καλλιεργήσουμε τη γλώσσα; Πώς θα εμπλουτίσει ο μαθητής το εν δυνάμει -δανείζομαι από τον Αριστοτέλη τον όρο- πολύ πλούσιο λεξιλόγιό του, αν δε μιλάει και δε γράφει;

Εδώ πρέπει να σκύψουμε κι εμείς, ως δάσκαλοι και φιλόλογοι, αλλά και η πολιτεία. Από την πολιτεία έπαψα να περιμένω, γιατί αυτοί ενδιαφέρονται μόνο για τις εξετάσεις. Το βάρος, συνεπώς, πέφτει σε μας, τους αυτοδίδαχτους.

Για να φτάσει ο μαθητής στην παραγωγή του οποιουδήποτε κειμενικού είδους, πρέπει πρώτα να το διδαχτεί αναλυτικά. Είναι αυτονόητο ότι δεν μπορείς να ζητάς από κάποιον να σου γράψει ένα γράμμα, όταν δεν έχει γράψει ποτέ γράμμα στη ζωή του. Πρέπει να του δείξεις τι γράφουμε στην αρχή, τι στη μέση και τι στο τέλος. Το ίδιο πρέπει να γίνεται στο κάθε είδος. Είναι ξεκάθαρο ότι κανείς δεν έχει αυτή τη χάρη· την αποκτάς με το χρόνο. Είναι επίσης ξεκάθαρο ότι με το πρώτο ή το δεύτερο γραπτό δε θα φτάσουμε στην κορυφή· ίσα ίσα που θα ξεκινήσουμε την ανάβαση. Κι εδώ έρχεται η διόρθωση. Με βάση το κείμενο του μαθητή, που λογικά θα είναι γεμάτο λάθη, θα συνεχίσουμε στην ενδυνάμωση της γλωσσικής του ικανότητας. Δεν υπάρχει μια μαγική συνταγή για όλους. Η συνταγή είναι ατομική, γιατί το κάθε κείμενο είναι διαφορετικό, αφού διαφορετικός είναι και ο κάθε μαθητής. Η μόνη συνταγή που ισχύει για όλους είναι η επανάληψη. Μπορούμε τα 8 κείμενα να τα κάνουμε 16, 20, 24, 30; Αν το καταφέρουμε, τότε μπορούμε να πούμε ότι διδάξαμε γλώσσα. Γιατί διαφορετικά, αυτό που διδάσκουμε τώρα ως γλώσσα, δεν είναι γλώσσα, είναι κάτι άλλο. Καλές είναι όλες οι θεωρίες, αλλά η πράξη είναι πάντα πράξη. Με τη θεωρία του πολιτικού μηχανικού δε χτίζεις σπίτι. Σπίτι χτίζεις με τον οικοδόμο. Και ο οικοδόμος σε μας είναι η γραφή και η ομιλία. Τα έχουμε αυτά τα δύο; Όχι, πιστεύω εγώ.
Ούτε όμως και το παιδαγωγικό ινστιτούτο μου δίνει την αίσθηση ότι ενδιαφέρεται. Τα μεγάλα λόγια είναι εύκολα και τα λέμε παντού, στην πράξη όμως; Αν το Π.Ι. ενδιαφερόταν για την παραγωγή κειμένου θα φρόντιζε να είναι διαφορετική η δομή της κάθε ενότητας. Με την υπάρχουσα δομή ξεκινάμε με τα εισαγωγικά κείμενα, τα οποία αναφέρονται σε κάποιο θέμα, π.χ. περιβάλλον, ρατσισμός. Θέλουμε 1-2 ώρες. Μεσολαβούν η γραμματική, το συντακτικό, τα λεξιλογικά και ό,τι άλλο προκύψει. Θέλουμε 7-8 ώρες. Στο τέλος γράφουμε κι ένα κείμενο. Μα γιατί οι μαθητές να θυμούνται όσα είπαμε πριν από 8 ώρες, δηλαδή πριν από 4 εβδομάδες. Γιατί να μπορούν να γράψουν αξιοπρεπώς; Δεν είναι λογικότερο μετά τα εισαγωγικά κείμενα, να ασχοληθούμε με το λεξιλόγιο (επεξεργασία-εμπλουτισμός) και να πάμε στην παραγωγή κειμένου; Είναι τόσο παράλογα όλα αυτά;

Να κλείσω με τη φράση: ή στραβός είναι ο γιαλός ή στραβά αρμενίζουμε.

4 σχόλια:

Πέπε είπε...

'Εχεις εν πολλοίς δίκιο, Γιάννη. Είμαστε μόνοι μας. Αυτό βέβαια έχει και τα καλά του: προσωπικά, διδάσκω σε ένα μικρό γυμνάσιο στην άκρη της γης, όπου κανείς από την Υπηρεσία δεν ξέρει τι κάνω και πώς το κάνω, ούτε καν αν πήγα ή όχι στο μάθημα. Αυτό σε πολλές περιπτώσεις μου λύνει τα χέρια: αν εγώ κρίνω σκόπιμο, αντί για 10 ενότητες από κάποιο μάθημα, να κάνω δύο, αλλά να τις κάνω καλά, έχω στην πράξη όλο το ελεύθερο να το κάνω. Αν τώρα η μέθοδός μου δεν είναι εν τέλει καλή, έχω και πάλι το ελεύθερο να πάρω τους μαθητές στο λαιμό μου (τα πρώτα χρόνια, μέχρι να μάθω, το έκανα κατά κόρον. Και τώρα, που ακόμη μαθαίνω, το κάνω σε κάποιο μέτρο, αλλά -ελπίζω- όλο και λιγότερο).

Θέλω όμως να τονίσω ότι δεν είμαστε απολύτως μόνοι μας. Αισθάνομαι ιδιαίτερα τυχερός για το γεγονός ότι υπάρχουν εκπαιδευτικοί, όπως εσύ ή οι ανταποκριτές του μπλογκ σου ή άλλοι που εμφανίζονται σε άλλα μπλογκ, που είναι πρόθυμοι να ανταλλάξουν απόψεις και εμπειρίες. Εκτός από το δικό σου, παρακολουθώ κανένα - δυο ακόμη ανάλογα μπλογκ, συν μερικά που τα κοιτάζω λιγότερο συστηματικά, συν μερικούς που μου γράφουν στο δικό μου. Αυτά λαμβάνουν χώρα εδώ και λίγους μήνες, και ήδη έχω λάβει πολλά σημαντικά ερεθίσματα. Έχει νέους με φώτιση και παλιούς με πείρα, και όλοι αυτοί βοηθούν αλλήλους.

Αυτά είχα να πω. Επί του θέματος τίποτε!

Πέπε είπε...
Αυτό το σχόλιο αφαιρέθηκε από έναν διαχειριστή ιστολογίου.
Ανώνυμος είπε...

Μια ερώτηση:Στα μαθηματικά οι μαθητές λύνουν το χρόνο 8 μόνον ασκήσεις;
-Η έκθεση (η παραγωγή κειμένου) είναι άσκηση στη γλώσσα. Νοείταινα λύνουν μόνον 6-8 τέτοιες ασκήσεις οι μαθητές το χρόνο; Δεν νοείται.-Αν θυμάμαι καλά, εμείς στα παλιά χρόνια, γράφαμε έκθεση ιδεών (ή αν θέλετε πείτε το ότι παράγαμε κείμενο),κάθε δεκαπέντε μέρες. Και είμασταν τότε 60 μαθητές και πάνω σε κάθε τάξη. Ο καθηγητής είχε να ελέγξει δηλαδή του κόσμου τα γραπτά κάθε δεκαπέντε ή κάθε μήνα.
-Τώρα οι μαθητές είναι 25-30 επί 8 γραπτά,έχει επομένως ο καθηγητής να ελέγξει 200 έως 240 γραπτά.
-Έλεγξε ποτέ κανένας φιλόλογος της β και γ λυκείου πόσοι μαθητές του πέρασαν στην έκθεση στις πανελλήνιες,ή σωστότερα πόσοι έγραψαν 16 και πάνω, για να βαθμολογήσει τον εαυτό του;
-Το παρατραβάω; Και ποιος θα ελέγξει τους καθηγητές αν κάνουν ή όχι σωστά τη δουλειά τους;Έτσι όπως έχουν τα πράγματα στη χώρα μας, μόνον οι ίδιοι, μια και άλλος έλεγχος δεν υπάρχει.
-Κάνετε λοιπόν έναν τέτοιο αυτοέλεγχο και ίσως βοηθείσετε να αλλάξουν τα πράγματα προς το καλλίτερο. Γιατί αν περιμένετε από τους γραφιάδες του υπουργείου παιδείας να τα βελτιώσουν, δεν θα δούμε ποτέ άσπρη μέρα. Η παιδεία επαφίεται στον πατριωτισμό των φιλόλογων.

Γιάννης είπε...

Ας κάνω πρώτα μια επισήμανση σε σχέση με το παρελθόν. Κάποτε μπορεί οι μαθητές να ήταν και μέχρι 60 στην τάξη, όμως στην ώρα της Έκθεσης δε διδάσκονταν από κανένα βιβλίο· απλώς τη μια βδομάδα έγραφαν ένα κείμενο και την επόμενη γινόταν η διόρθωση.

Σήμερα έχουν αλλάξει τα δεδομένα. Στο εβδομαδιαίο δίωρο της Έκθεσης για το Λύκειο, επεξεργάζονται μια ενότητα, π.χ. Περιγραφή, και αφού τελειώσει η ενότητα, μετά από 4 ή 5 εβδομάδες γράφεται στο σχολείο και κάποιο κείμενο (έκθεση). Δεν καθορίζει λοιπόν ο καθηγητής τον αριθμό των εκθέσεων. Είναι κατά κάποιο τρόπο καθορισμένα εκ των προτέρων.

Σχετικά με τον αυτοέλεγχο. Ο καθένας μπορεί να αντιληφθεί ότι για να μάθει κάποιος κάτι, π.χ. Μαθηματικά, Έκθεση, εκτός από τη θεωρία χρειάζεται η εξάσκηση. Και ρωτώ: πότε να γίνει αυτή η εξάσκηση; Φταίει ο καθηγητής που ακολουθεί τις οδηγίες, άρα δεν έχει το χρόνο, φταίει αυτός που επινόησε τις οδηγίες ή φταίει εκείνος που καθόρισε 2 ώρες στη διδασκαλία της νέας ελληνικής σε αντίθεση με τις 5 ώρες της διδασκαλίας των αρχαίων;

Μακάρι, κατά την άποψή μου, να μην υπήρχε αυτός ο πνιγηρός εναγκαλισμός του υπουργείου...

Πιστεύω πως πολλοί καθηγητές θα έκαναν θαύματα, αν και κάποιοι τα κάνουν ακόμη και σήμερα.

Σχετικά με την αξιολόγηση γενικότερα. Δε φοβάμαι την πραγματική αξιολόγηση· το κομματικό και διεφθαρμένο κράτος όμως το τρέμω.

Όσο κι αν φανεί παράξενο, το λέτε άλλωστε και σεις, η παιδεία επαφίεται στον πατριωτισμό των φιλολόγων και γενικότερα των εκπαιδευτικών. Αυτό δε σημαίνει όμως ότι δε γίνονται λάθη, δεν έχουμε ελλείψεις... Τα ξέρουμε καλύτερα απ' όλους. Να τα διορθώσουμε όπως θα θέλαμε δεν μπορούμε.



Για κάτι άλλο εκτός από λόγια και ατέρμονες συζητήσεις στον ιστοχώρο μου

"Ελληνικός Πολιτισμός"

Κάθε συνεργασία είναι καλοδεχούμενη!