30.4.08

Η μουσική παιδεία

Η κυριαρχία των ιδιωτικών ραδιοφωνικών και τηλεοπτικών μέσων μαζικής ενημέρωσης τα τελευταία χρόνια διαμόρφωσε τόσο την πολιτική ταυτότητα των νεοελλήνων όσο και την πολιτιστική.
Μια τεράστια ποικιλία από σκουπιδοπρογράμματα προβάλλονται και ακούγονται καθημερινά. Άνθρωποι χωρίς κανένα προσόν, χωρίς κανένα πνευματικό υπόβαθρο έχουν αναλάβει την πολιτιστική μας ενημέρωση.
Εκτός από τους ενήλικες που με τη δική τους ευθύνη παρακολουθούν όλη αυτή τη σαβούρα, στους θεατές ή ακροατές συγκαταλέγονται και οι μαθητές μας. Παιδιά από έξι ως δεκαοκτώ χρονών επηρεάζονται και διαμορφώνουν την πολιτιστική τους ταυτότητα μέσα από τη σαβούρα των τηλεοπτικών και ραδιοφωνικών (ή ραδιοφονικών) προγραμμάτων.

Έτσι, είναι δυστυχώς κοινός τόπος η άγνοια ακόμα και των μεγάλων συνθετών, όπως του Χατζιδάκι, του Θεοδωράκη, του Μαρκόπουλου, του Ξαρχάκου και τόσων άλλων, συνθετών που διαμόρφωσαν την ελληνική μουσική τα τελευταία 40 χρόνια.
Αντ' αυτών ακούγονται κάποια απίθανα ονόματα κάποιων απίθανων συνθετών ή τραγουδιστών που επιβιώνουν όχι γιατί έχουν κάτι το ποιοτικό, αλλά γιατί τους προβάλλουν και τους προωθούν οι δισκογραφικές εταιρίες ή τα διάφορα ΜΜΕ. Το αποτέλεσμα αυτής της κατάστασης είναι συνθέτες όπως ο Σπανός να έχουν προβλήματα βιοπορισμού, ενώ τραγουδιστές που προέκυψαν από τα διάφορα ριάλιτι να σχηματίζουν ουρές έξω από τα κέντρα στα οποία τραγουδούν.

Ποια είναι η θέση μας απέναντι σ' αυτήν την απελπιστική κατάσταση; Μπορούμε ως φιλόλογοι, δάσκαλοι ή ως εκπαιδευτικοί γενικότερα να αντιδράσουμε και να επηρεάσουμε;

Πιστεύω πως ναι· μπορούμε και μάλιστα πολύ.
Αν καθιερώσουμε στα διαλείμματα να ακούγεται στους χώρους του σχολείου ποιοτική μουσική, είναι σαφές ότι θα καθορίσουμε τα ακούσματα των μαθητών μας.

Βεβαίως πίσω από όλα τα εύκολα κρύβονται τόσα πολλά προβλήματα.
Ας τα πάρουμε όμως με τη σειρά.
Στην αρχή προϋποτίθεται ότι υπάρχει στο σχολείο ηχητική εγκατάσταση, δηλαδή ένα κασετόφωνο ή δισκόφωνο, ένας ενισχυτής και ηχεία. (Καθόλου εύκολη υπόθεση· στο δικό μου σχολείο περίμενα 11 χρόνια για να τα αποκτήσω!)
Μετά, χρειαζόμαστε ένα αρκετά μεγάλο και αξιόλογο αρχείο. (Υποθέτω ότι είναι εύκολο να βρεθεί.)
Στη συνέχεια, είναι προφανές ότι πρέπει να υπάρχουν οι συνάδελφοι που θα είναι πρόθυμοι να βοηθήσουν, αναλαμβάνοντας ο καθένας κάποιες ημέρες της βδομάδας.
Τελευταίος και εντελώς απαραίτητος όρος είναι να μην υπάρχουν διαφωνίες από τους συναδέλφους! Ακούγεται εξωπραγματικό, μπορεί όμως και να συμβεί.

Στην καλύτερη των περιπτώσεων κάθε συνάδελφος αναλαμβάνει μια ημέρα της εβδομάδας να κάνει το δικό του πρόγραμμα. Κάθε ημέρα θα παρουσιάζονται περίπου δέκα τραγούδια, ίσως του ίδιου συνθέτη.

Στη χειρότερη των περιπτώσεων οι συνάδελφοι θα αντιδράσουν, επειδή θα "ενοχλούνται" από τη μουσική. Οι λόγοι που μπορεί να προβάλλουν είναι πολλοί, για παράδειγμα πως με τη μουσική δημιουργείται φασαρία, το διάλειμμα είναι για να ξεκουραζόμαστε, τα παιδιά "παρασύρονται" και τραγουδούν, "παρασύρονται" και χορεύουν κ.τ.λ. (Τα γράφω, γιατί τα έζησα.)

Για να επιτύχει η όλη προσπάθεια είναι απαραίτητο το θέμα να μπει σε μια από τις συνεδριάσεις του συλλόγου, όπου θα εκφραστούν οι αντιρρήσεις (νομίζω ότι ελάχιστοι θα τολμήσουν να αντιδράσουν) και θα εξασφαλιστεί η συμμετοχή ή έστω η ανοχή τους.

Αν ευοδωθεί η προσπάθεια, φαντάζεστε το αποτέλεσμα;

Νομίζω ότι είναι χρέος μας να προσπαθήσουμε. Δε συμφωνείτε;

8 σχόλια:

gyristroula2 είπε...

Συνάδελφε, όσο και να σου φανεί απίστευτο, το έχουμε κάνει αυτό πριν από αρκετά χρόνια, αλλά δεν λειτούργησε. Στην αρχή μας άρεσε, αλλά σιγά σιγά ήταν σαν να μην υπήρχε. Μερικές φορές νιώθαμε τη μουσική σαν αυτή που ακούμε στο σουπερμάρκετ ή στο κομμωτήριο. Αδιάφορη. Χαλί. Άλλες φορές ήταν σαν να ζούμε σε στρατόπεδο, αφού μας έδινε έναν υποχρεωτικό τόνο, που δεν μας ταίριαζε στη δεδομένη στιγμή.
Τελικά, και η μουσική θέλει κάπως πιο ιδιωτική ακρόαση, πιο κατάλληλη ατμόσφαιρα, για να μη γίνει μια βαρετή συνήθεια. Αυτό που λέγαμε την άλλη φορά, ο συνδυασμός της με τη διδασκαλία της ποίησης είναι το ιδανικό. Κι όχι μόνο η μελοποιημένη ποίηση, που χάρη σε σένα βρήκα στο διαδίκτυο, αλλά και τα καλά τραγούδια ως "παράλληλα κείμενα" ή ως προαγωγά συναισθημάτων ή ορισμένου κλίματος. Μην σου πω τι έχω κάνει σχετικά στην ιστορία και δεν το πιστεύεις...

Γιάννης είπε...

Γυριστρούλα
Να αναφέρω τις δικές μου εμπειρίες. Είχα ξεκινήσει να βάζω σε κάποια διαλείμματα μουσική, κυρίως ξένο ροκ. Στόχος μου ήταν να μαζέψω τους μαθητές του σχολείου στον κεντρικό εσωτερικό χώρο του κτιρίου και να μετατραπεί το διάλειμμα σε πάρτι.

Η αποδοχή ήταν μεγάλη, σχεδόν όλα τα παιδιά τραγουδούσαν και χόρευαν, ήθελαν να βάλουν τα δικά τους κομμάτια (κάτι που το απέφυγα), γελούσαν.

Βέβαια, η πλειονότητα των συναδέλφων αντέδρασαν αρνητικά. Έφταιγα κι εγώ, γιατί έβαλα τη μουσική πολύ δυνατά, δεν τους είχα ενημερώσει...

Παρόλα αυτά συνέχισα...
Φυσικά, η συμμετοχή των παιδιών δεν ήταν πάντα η αναμενόμενη, όπως και οι αντιδράσεις των συναδέλφων...

Επειδή σε κάποιο σημείο οι συνάδελφοι μου έσπασαν τα νεύρα, αφού επέμεναν να βγάζουν τα παιδιά στην αυλή, αναγκάστηκα να σταματήσω την προσπάθεια.

Γράφεις πως η ανάλογη δική σου προσπάθεια κατέληξε να ακούγεται η μουσική όπως στο σουπερμάρκετ.
Ομως, δεν υπάρχουν χίλιοι δυο εναλλακτικοί τρόποι για να δουλέψει;
Αν, για παράδειγμα, τη μουσική αναλαμβάνουν να την παρουσιάζουν οι μαθητές;

Επειτα, ακόμη κι αν ακούγεται σαν σουπερμάρκετ, δεν είναι κι αυτό προτιμότερο από το τίποτα;

Μου εξάπτεις την περιέργεια με αυτά που έκανες και δε λες.
Μήπως πρέπει να τα πεις;
Ανταλλάσσουμε απόψεις, έτσι δεν είναι;

gyristroula2 είπε...

Φαντάζομαι ότι θα υπάρχουν τρόποι να αρθούν οι δυσκολίες που διαπιστώσαμε και να μπει η καλή μουσική στη ζωή του σχολείου, μα θα πρέπει να υπάρχει επιλογή. Να ακούς ή να μην ακούς. Να ταιριάζει με το χώρο, τη σχολική διαδικασία, πχ αν αρχίσουν τα τσιφτετέλια και τα ζεμπέκικα, ποιος θα πάει για μάθημα μετά μερακλωμένος;
Ένας χώρος εντευκτήριο θα ήταν το ιδανικό, αλλά ψάξε βρες τον στα σχολεία Νταχάου που έχουμε.
Για την ιστορία τώρα, χρησιμοποιώ κι εγώ τη ροκ. Πχ υπάρχει ένα τραγούδι του αγαπημένου μου Στινγκ το history teach us nothing που το ακούμε και το συζητάμε, μιλώντας στην αρχή για το νόημα και το ρόλο του μαθήματος. Όπου βρω τραγούδι που συνδέεται με ιστορική περίοδο άμεσα, πχ των ανθρακωρύχων της Αγγλίας ή το which side are you on ή έμμεσα, πχ το machine των πινκ φλόυντ για τη βιομηχανική επανάσταση, τα ακούμε και μπαίνουμε στο κλίμα. Αρέσει πολύ αυτό στα παιδιά, ψάχνουν και τα ίδια και μου φέρνουν. Είναι σε θέση να μεταφράσουν απευθείας από τα αγγλικά, να βρουν τα πάντα στο διαδίκτυο, να τα φέρουν στο κινητό τους (κατόπιν αδείας ασφαλώς)
Οι μαθητές μας είναι στον 21ο αιώνα, Γιάννη, και το σχολείο στο 19ο.

Γιάννης είπε...

Συμφωνώ απολύτως ότι οι μαθητές μας είναι στον 21ο αιώνα και το σχολείο (εμείς, δηλαδή) στον 19ο.

Είναι σαφές πως δεν υπάρχουν οι χώροι και οι συνθήκες που θα θέλαμε. Αναρωτιέμαι καμιά φορά τι θα άλλαζε αν οι υπήρχαν οι χώροι. Δε νομίζω πως θα γινόταν και τίποτα σπουδαίο, αφού τα πάντα εξαρτώνται από τη δική μας, κυρίως, δυναμική. Αν εμείς είμαστε αδιάφοροι και υποτονικοί, τότε οι χώροι δε θα προσφέρουν τίποτα.
Όλα αυτά που δημιουργείς, τα φρέσκα και πρωτότυπα, δεν τα δημιούργησες επειδή είχες κάποιους χώρους.
Κι αυτά μέσα σ' όλο τον κλάδο είναι πολλά, χάνονται όμως μέσα στη πολύ περισσότερη απάθεια.

Η συμμετοχή ή η αδιαφορία των παιδιών είναι ο κύριος κριτής των ενεργειών μας. Αυτό το ξέρουμε καλά. Αν, λοιπόν, κάτι δεν πήγε καλά σε μια στιγμή, δε σημαίνει ότι το παρατάμε· απλώς, ψάχνουμε για νέους τρόπους παρουσίασής του, για να το ξανακάνουμε ελκυστικό κι ενδιαφέρον.
Εκείνο που ξεχνάμε είναι πως κάθε τρία χρόνια οι μαθητές αλλάζουν. Μπορεί αυτό που κάναμε κάποια στιγμή να είδαμε ότι οδηγεί σε τέλμα, μην ξεχνάμε όμως ότι στην αρχή ήταν ενδιαφέρον, κατά συνέπεια, μετά από τρία χρόνια μπορούμε να ξανακάνουμε το ίδιο, διορθώνοντας τα επιμέρους.

Να ξαναγυρίσουμε στη μουσική. Ακόμη και σαν άκουσμα να υπάρχει μέσα σε κάποιο χώρο μας επηρεάζει υποσυνείδητα. Αυτό κάνει η διαφήμιση, αυτό έκανε κι ο Γκέμπελς. Πες, πες κάτι μένει.
Αν αυτό το πες-πες αν γίνει με μεθοδικότητα, με πρόγραμμα, με συμμετοχή, κάτι θα φέρει. Φυσικά και θα υπάρχουν λάθη και απογοητεύσεις. Εκεί θα σταματήσουμε όμως;
Δυο λάθη θα μας νικήσουν;

Έπειτα, ποτέ δεν είμαστε απολύτως σίγουροι για το πότε επηρεάζουμε κάποιους. Ίσως φαίνεται ότι δε μας ακούν, δε μας προσέχουν και στο βάθος απορροφούν τα πάντα.
Τα φαινόμενα πολύ εύκολα απατούν. Αυτό δεν προκύπτει κι από την ανάρτησή σου "Μη κρίνετε ίνα μη..."

Αυτά. Πολλά είπα...

gyristroula2 είπε...

Καμιά φορά μου θυμίζουμε αυτούς τους καλόγερους που βάφτιζαν το κρέας ψάρι και το έτρωγαν. Αχ, Γιάννη, χρειάζονται και οι χώροι και τα εργαλεία και όλη αυτή η υποδομή που προσπαθούμε να υποκαταστήσουμε με το μεράκι και το περίσσευμα της ψυχής μας. Εγώ είμαι που λέω ότι ένας καλός δάσκαλος με μια κιμωλία κι έναν πίνακα είναι προτιμότερος από έναν κακό με όλη την υποδομή της τελευταίας τεχνολογίας, αλλά δώσε σε έναν καλό τα μέσα και θα έχεις παιδεία πραγματική και ουσιαστική.
Σκέψου ένα σχολείο, όπου μπορείς να πας να κάτσεις να μιλήσεις με ένα παιδί απερίσπαστος, να πας μια τάξη να δουλέψει ένα πρότζεκτ στους υπολογιστές, να κάνεις στην ώρα του μαθήματος χρήση υπολογιστή, πολυμέσων, χωρίς να γίνεται ανατολικό ζήτημα. Μια βιβλιοθήκη αναγνωστήριο, ανθρώπινη, όμορφη, ελκυστική, να μπορείς να χαρείς τους μαθητές σου ΝΑ ΔΙΑΒΑΖΟΥΝ και να το απολαμβάνουν.Να μπορείς να τους βοηθήσεις στο διάβασμά τους, να συνεργαστείς μαζί τους σε ομαδική βάση. Ξύπνα με, κάνω όνειρα πάλι!
Ώρες ώρες, θαρρώ ότι το να κερδίζω το ενδιαφέρον των μαθητών, με αυτές τις συνθήκες, είναι εκτός από άθλος και αδικία εις βάρος τους! Δικαιούνται πολύ περισσότερα κι εγώ τους μαθαίνω να αρκούνται στα ολίγα, επειδή ξέρω να τους τα παρουσιάζω καλά.

Καλή επάνοδο αύριο, συνάδελφε!

Γιάννης είπε...

Ανάμεσα στην υποδομή και στο δάσκαλο με μεράκι, κέφι, όρεξη, ιδέες προτιμώ το δάσκαλο. Καλή η υποδομή, αλλά το ξέρουμε και οι δυο, πως μόνη της το μόνο που μπορεί να κάνει είναι μας κοιτάει...

Κάποτε σκεφτόμουν πως η μόνη αξιολόγηση που θα μπορούσα να δεχτώ στα σχολεία είναι της ύπαρξη και της χρήση των υποδομών. Εξακολουθώ να έχω την ίδια άποψη.

Καλή Δευτέρα και καλό υπόλοιπο.

Πέπε είπε...

Καλησπέρα σας.

Η ιδέα του Γιάννη μού φαίνεται καταπληκτική (τουλάχιστον όπως την αντιλαμβάνομαι εγώ). Πού πας και τα σκέφτεσαι;!

Μπορώ κάλλιστα να φανταστώ τις διάφορες δυσκολίες, και σε επίπεδο υλικοτεχνικό και σε σχέση με τις αντιδράσεις των συναδέλφων. Αλλά ας πούμε ότι αυτά ξεπερνιούνται. Μετά;

Μετά: πρώτον, η καλή μουσική είναι πολλών λογιών. Υπάρχει καλή μουσική που απευθύνεται μόνο σε εξοικειωμένα αυτιά, αλλά υπάρχει και ίζι λίσενινγκ που δεν υπολείπεται καθόλου σε ποιότητα. Δεν μπορούν λ.χ. όλοι να ακούσουν Βάγκνερ, Μότσαρτ όμως μπορούν. Επίσης, υπάρχουν μουσικές που ταιριάζουν σε ορισμένες συναισθηματικές καταστάσεις, άλλες που προκαλούν συγκεκριμένα συναισθήματα, και άλλες πιο ουδέτερες.

Συνεπώς, καλό είναι να επιλέγουμε όχι απλώς αυτό που θεωρούμε καλή μουσική αλλά αυτό που:
α) Είναι προσιτό ακρόαμα στον καθένα,
β) Μπορεί να προξενήσει συναισθήματα χαράς και ηρεμίας αν το προσέξεις,
γ) Μπορείς και να μην το προσέξεις, είναι διακριτικό και δε σου επιβάλλεται.

Δεύτερον: προσωπικά πιστεύω πολύ στα ερεθίσματα που πλασάρονται πλαγίως, χωρίς να το κάνουμε θέμα. Παίξε στην αυλή ή στους διαδρόμους τη μουσική σου, σε μία διακριτική ένταση. Μην πας να κάνεις πάρτυ, και μην το συζητήσεις καν. Αν σε ρωτήσουν τι είναι, πες τους: είναι Μότσαρτ, Χατζιδάκις, Μπιτλς, τζαζ, Μάλαμας, κουβανέζικα. Αν δε σε ρωτήσουν, κάνε γαργάρα.

Τρίτον: Υπάρχει ένα σοβαρό θέμα με την ακουστική των χώρων. Στην Αθήνα, σε ορισμένους σταθμούς του μετρό παίζουν μουσική από τα μεγάφωνα. Τις φορές που θυμάμαι να άκουσα, συνήθως ήταν κλασική. Εκ πρώτης όψεως φαίνεται υπέροχη ιδέα: ο πολίτης έρχεται βιαστικός και αγχωμένος, περιμένει το τρένο να πάει εκεί όπου έχει ήδη αργήσει, δεν μπορεί να κάνει το παραμικρό για να το κάνει να έρθει πιο γρήγορα, εκνευρίζεται και χάνει χρόνια από τη ζωή του. Η μουσική συμβάλλει, έστω κατά το λίγο που μπορεί, στο να τον ηρεμήσει και να τον κάνει να χαμογελάσει λίγο. Αλλά η μουσική, με την υπερβολική αντήχηση που έχουν οι χώροι των σταθμών, ανακατεύεται με τη βαβούρα από τις κουβέντες, διακόπτεται από τις συνεχείς ανακοινώσεις, και θάβεται κάτω από το φρικτό σαματά των τρένων (ο οποίος επίσης διογκώνεται πολύ από την αντήχηση). Αυτό που μένει είναι άλλη μία ελληνική προχειρότητα: μάθαμε ότι η μουσική ηρεμεί τα πάθη, σας πετάξαμε μια κασέτα, τι άλλο θέλετε;
...Μην την πατήσουμε έτσι και στο σχολείο.

Τέλος, διάβασα τη φράση της Γυριστρούλας "σαν να ζούμε σε στρατόπεδο". Ναι, αλλά για θυμηθείτε την υπέροχη σκηνή με τη μετάδοση μουσικής στο στρατόπεδο συγκέντρωσης, στο "Η ζωή είναι ωραία"!

Γιάννης είπε...

Συμφωνώ απολύτως με τον Πέπε όταν λέει ότι μπορούμε να βάλουμε τη μουσική πλαγίως, χωρίς να το κάνουμε θέμα. Πραγματικά θα έρθουν μόνα τους τα παιδιά να ζητήσουν να ακούσουν ξανά το ίδιο τραγούδι, να μάθουν το συνθέτη, από ποιο δίσκο είναι κλπ.
Νομίζω πως όλοι μας έχουμε ανάλογες εμπειρίες.

Ας δούμε όμως και κάτι άλλο· όλοι μας ακούμε καθημερινά κάτι είτε είναι ραδιόφωνο είτε τηλεόραση ως ραδιόφωνο. Επιλέγουμε κάποιο σταθμό, γιατί μας αρέσει. Ας κάνουμε, λοιπόν, και το σχολείο ένα σταθμό που θα εκπέμπει ποιοτική μουσική κάθε είδους. Από δημοτικά μέχρι μέταλλα, από κλασική μέχρι ρεμπέτικα, από την Ελλάδα ως την Αϊτή.
Ας βάλουμε και τα παιδιά σ' αυτή τη διαδικασία. Πώς μπορούν τα σχολεία να βγάζουν εφημερίδες, περιοδικά, να ανεβάζουν θεατρικά και τόσα άλλα; Δεν μπορούν να οργανώσουν ένα ετήσιο μουσικό πρόγραμμα; Πόσοι από τους μαθητές μας και ιδίως πόσοι από αυτούς που θεωρούμε κακούς μαθητές δε θα θέλουν να συμμετέχουν!
Όπως με την εφημερίδα δημιουργείται μια ομάδα που αναλαμβάνει τις τεχνικές λεπτομέρειες, έτσι θα μπορούσε να δημιουργηθεί μια ανάλογη μουσικο-ραδιοφωνική ομάδα.
Και μόνο η αίσθηση που έχουν οι μαθητές ότι κάτι γίνεται στο σχολείο τους νομίζω ότι αξίζει τον κόπο.



Για κάτι άλλο εκτός από λόγια και ατέρμονες συζητήσεις στον ιστοχώρο μου

"Ελληνικός Πολιτισμός"

Κάθε συνεργασία είναι καλοδεχούμενη!